Previous Next Facebook Instagram Twitter Pinterest Back to top
t/m 01 april 2013

Hans Makarts 'Abundantia' - De verbeelding van Overvloed en Vruchtbaarheid

Museum Boijmans Van Beuningen toonde een bijzonder bruikleen uit de Ger Eenens Collection: ‘Abundantia’ van de Oostenrijkse successchilder Hans Makart (1840-1884). Dit enorme doek van 1,5 bij 4,5 meter maakt indruk door de wervelende compositie van warme kleuren tegen een gouden achtergrond waarin Abundantia, de Overvloed, centraal staat.

Op het schilderij staat Abundantia, de Overvloed, omringd door de gaven van de Aarde. Abundantia is de Romeinse godin van overvloed en vruchtbaarheid. De tentoonstelling laat voorbeelden uit de schilder-, teken- en prentkunst van de 16de tot en met de 19de eeuw zien waarbij de thematiek van het werk van Makart centraal staat. De selectie toont onder meer werken van kunstenaars als Paulus Moreelse en Michelangelo Cerquozzi, maar ook een fotoserie van de hedendaagse fotograaf Sharon Lockhart en beelden van Paul McCarthy en Boris van Berkum maken deel uit van de tentoonstelling.

Hans Makart schilderde de compositie in 1870 voor de eetzaal van een stadspaleis aan de Weense Ring. De 'Abundantia' baarde meteen opzien bij het Weense publiek en Makart schilderde diverse replieken, die deels door zijn atelier werden uitgevoerd. Het doek uit de Ger Eenens Collection geldt als eigenhandig. Andere versies worden bewaard in Musée d'Orsay en het Salzburg Museum.

 

Hans Makart

Aan het eind van zijn korte leven heeft Hans Makart de status van een superster. Tussen 1869 en 1884 leeft Wenen in de ‘Makart-Zeit’. De kunstenaar drukt een stempel op het chique leven in de stad. Rijen fans wachten voor zijn atelier, dat op vaste tijden tegen betaling kan worden bezocht en als locatie dient voor exclusieve feesten.

Ook buiten Oostenrijk is Makart een grote naam. Zijn schilderijen maken uitgebreide tours langs Europese en Amerikaanse steden. Zo is de ‘Abundantia’ tussen 1871 en 1880 te zien in onder meer Berlijn, Leipzig, New York, Philadelphia, Amsterdam en Londen. De internationale media berichten uitvoerig over deze gebeurtenissen en bezoekers schrijven erover in brieven en dagboeken. Door zijn sterrenstatus en gevoel voor publiciteit geldt Makart wel als de Andy Warhol van zijn tijd. Maar anders dan bij Warhol is het na zijn dood al gauw gedaan met de roem. Schilderijen van Makart zijn buiten Oostenrijk en Duitsland nauwelijks te vinden in museale collecties; in Nederlandse musea ontbreken zij helemaal.

Hans Makart
Hans Makart (Salzburg 1840 - Wenen 1884)

Makarts 'Abundantia' - overvloed en vruchtbaarheid in de kunst

Hoe heeft Makart Abundantia, godin van overvloed en vruchtbaarheid, afgebeeld? Dompel je onder in de rijke beeldtraditie en ontdek hoe actueel dit onderwerp nog steeds is.

Museum Boijmans Van Beuningen krijgt in 2011 een bijzondere bruikleen uit de Ger Eenens Collectie: een groot doek van de hand van de Oostenrijkse Hans Makart. Afgebeeld is Abundantia, de Romeinse godin van overvloed en vruchtbaarheid, met de ‘gaven van de Aarde’. Traditioneel wordt zij voorgesteld als een jonge vrouw met een ‘cornucopia’: een hoorn des overvloeds vol vruchten en bloemen. Hoe heeft Makart hier vorm aan gegeven?

Makart en zijn 'Abundantia'

Makart schildert de compositie in 1870 voor de eetzaal van het Palais Hoyos, een stadspaleis aan de Ring in Wenen. De ‘Abundantia’ baart meteen opzien bij het Weense publiek en Makart schildert diverse replieken, die deels door zijn atelier worden uitgevoerd. Het doek uit de Eenens geldt als eigenhandig. Andere versies worden bewaard in Musée d’Orsay en het Salzburg Museum.

Kort na Makarts dood verschijnt een album met reproducties van zijn bekendste werken. Ook de ‘Abundantia’ is erin opgenomen. Volgens de tekst behoort het ‘ongetwijfeld tot de belangrijkste en waardevolste scheppingen van Makart’.

Makart en zijn 'Abundantia'
Makart-Album, uitgever: Franz Bondy, circa 1882, druktechniek op papier
Rijkdom en weelde: Abundantia, de gaven van de aarde

Om Hans Makarts ‘Abundantia’ heen, heeft conservator Peter van der Coelen werken uit de collectie vanaf de 16de eeuw tot nu gegroepeerd, waarin hetzelfde thema centraal staat. De tentoonstelling 'Hans Makarts 'Abundantia' - De verbeelding van Overvloed en Vruchtbaarheid' was te zien in Museum Boijmans Van Beuningen van 17 november 2012 t/m 1 april 2013.

Overvloed en vruchtbaarheid in prenten en tekeningen
De vroegste uitbeeldingen van de godin Abundantia stammen uit de Romeinse tijd. In de Europese prentkunst vinden we haar terug vanaf de 16de eeuw, vaak in de klassieke vorm van een vrouw met een Hoorn des overvloeds. Overvloed en vruchtbaarheid worden dan ook uitgebeeld in voorstellingen van Aarde (in reeksen over de vier elementen) en de Zomer (in reeksen over de vier jaargetijden).

Abuntia

Daarnaast ontwerpen schilders als Rubens en Jordaens allegorische voorstellingen rond de overvloed, waarbij niet Abundantia de hoofdpersoon is maar Ceres, de godin van de landbouw en de oogst, die eveneens een Hoorn des overvloeds als attribuut heeft.

Anoniem, ontwerper Hendrick Goltzius, Terra (Aarde), 1586, gravure op papier, legaat: Dr. J.C.J. Bierens de Haan 1951
Anoniem, ontwerper Hendrick Goltzius, Terra (Aarde), 1586, gravure op papier, legaat: Dr. J.C.J. Bierens de Haan 1951
Crispijn de Passe (I), De zomer, circa 1590-1600, gravure op papier, legaat: Dr. J.C.J. Bierens de Haan 1951
Crispijn de Passe (I), De zomer, circa 1590-1600, gravure op papier, legaat: Dr. J.C.J. Bierens de Haan 1951
Jacob Jordaens (I), Allegorie op de overvloed, circa 1640-1645, zwart en rood krijt, penseel in bruine inkt, op papier, bruikleen: Stichting Museum Boijmans Van Beuningen 1940 (collectie Koenigs)
Jacob Jordaens (I), Allegorie op de overvloed, circa 1640-1645, zwart en rood krijt, penseel in bruine inkt, op papier, bruikleen: Stichting Museum Boijmans Van Beuningen 1940 (collectie Koenigs)

Stillevens met vruchten, groenten en bloemen

Vanaf de 17de eeuw maakt het vruchtenstilleven een ware bloei door, vooral in de schilderkunst van de Nederlanden. Hoewel specifiek allegorische motieven hier doorgaans ontbreken, vormen dit soort schilderijen meestal een ode aan de rijkdommen van de aarde, zoals in 'Stilleven met ham, kreeft en vruchten' van Jan Davidszoon de Heem (1653). Fruit is van oudsher een symbool van vruchtbaarheid en overvloed, en in die betekenis is het ook nadrukkelijk aanwezig op het doek van Makart.

Pronkstilleven

Pronkstilleven

De in Antwerpen en Utrecht werkzame De Heem staat bekend als de uitvinder van het ‘pronkstilleven’, een type waarbij kostbaarheden en kostelijkheden op grootse wijze worden uitgestald. Het is weelde en overvloed wat de klok slaat. Al dit schoons en lekkers is ook extreem vergankelijk, maar daar wordt de kijker hier nauwelijks aan herinnerd.

Verleidelijke vruchten

Vruchten zijn vaak uitgebeeld in verleidingstaferelen. Een goed voorbeeld daarvan is de druiventros op het schilderij van Paulus Moreelse uit circa 1630, met Vertumnus die Pomona probeert te verleiden.

Verleidelijke vruchten
Paulus Moreelse, Vertumnus en Pomona, circa 1630, olieverf op doek, aankoop: 1865
De granaatappeloogst

De granaatappeloogst

Michelangelo Cerquozzi schildert enkele decennia later 'De granaatappeloogst' (circa 1640 -1660). Een meisje kijkt verlangend op naar een jonge man, die haar zojuist een opengebarsten vrucht heeft gegeven. Niet voor niets geldt de granaatappel van oudsher als een ‘afrodisiacum’.

Abundantia nu

Terwijl overvloed door Makart en zijn voorgangers altijd als iets moois wordt uitgebeeld, krijgt het onderwerp vanaf de 20ste eeuw vooral een negatieve lading, gekoppeld aan de uitwassen van de consumptiemaatschappij. Dit is ook terug te vinden in het werk van Paul McCarthy, dat commentaar levert op de westerse levensstijl met zijn mediagekte en consumptiedrang.

Toch zijn er ook bij hedendaagse kunstenaars positieve beelden te vinden. Zo maakte Sharon Lockhart een reeks van tien foto’s van de Braziliaanse vrouw Maria da Conceiçao Pereira de Souza, die telkens een andere vrucht ophoudt. Het gaat om vruchten die groeien op haar eiland, Apeú Salvador.

Abundantia nu
Paul McCarthy, Santa Candy Cane, 2004, bruikleen: Jan Grosfeld 2007

Abundantia nu

Sharon Lockhart, Maria da Conceição Pereira de Souza met de vruchten van de eilanden van Apeú-Salvador, Pará, Brazil, 1999, kleurenfoto, aankoop: 2000
Sharon Lockhart, Maria da Conceição Pereira de Souza met de vruchten van de eilanden van Apeú-Salvador, Pará, Brazil, 1999, kleurenfoto, aankoop: 2000
Sharon Lockhart, Maria da Conceição Pereira de Souza met de vruchten van de eilanden van Apeú-Salvador, Pará, Brazil, 1999, kleurenfoto, aankoop: 2000
Sharon Lockhart, Maria da Conceição Pereira de Souza met de vruchten van de eilanden van Apeú-Salvador, Pará, Brazil, 1999, kleurenfoto, aankoop: 2000

Op ARTtube vind je een hele serie video's met conservatoren van Museum Boijmans van Beuningen die werken uit de collectie bespreken binnen het thema 'Rijkdom en Weelde' (Tehatex eindexamenthema havo 2013). Gastblogger Anja Marbus geeft extra tips en context.