Panoramisch berglandschap met een rivierdal

Auteur: Judith Niessen

Voorbij een grote kale rots is in vogelvlucht een weids rivierlandschap te zien. De onbebouwde vlakte is begroeid met bomen. Een groep grillig gevormde bergen sluit de linkerzijde van het laagland deels af. Volgens een oude, mogelijk achttiende-eeuwse inscriptie linksboven, zou hier de omgeving van Montabaur, iets ten oosten van Koblenz, zijn weergegeven. De tekening biedt echter geen aanknopingspunten voor deze identificatie. Desondanks is het denkbaar dat het inderdaad een van de dalen in die omgeving betreft. Zo doorstromen de Lahn en de Rijn dit heuvelachtige gebied. Bovendien waren diverse Vlaamse schilders aan het einde van de zestiende eeuw actief in Frankenthal, dat ten zuiden van de streek rondom Koblenz ligt. De honderden verspreide boompjes in de lege vlakte geven de voorstelling een abstract en enigszins bevreemdend karakter. Om die reden werd de tekening bij binnenkomst in het museum geassocieerd met Hercules Seghers (1589/90-1637/38), die faam verwierf met zijn etsen van onherbergzame, fantastische landschappen. Frits Lugt schreef het blad toe aan de onbekende Jan van Stinemolen (1518-1589), waarvan slechts twee gesigneerde tekeningen bekend zijn.¹ Deze verbeelden panorama’s van het Italiaanse eiland Ponza en van Napels.² Stinemolens landschappen doen, dankzij de minutieus getekende grillige vormen, enigszins oriëntaals aan. Bij nadere beschouwing is dit rivierlandschap echter traditioneler van opzet. Vlot schetste de tekenaar de contouren van het landschap met pen in bruine inkt, waarbij hij nauwelijks arceringen gebruikte om de bergen verder te modelleren. Alleen in het rotsblok linksvoor zijn er een paar te zien. Daarna kleurde hij de voorstelling in met blauwe en bruine wassingen en werkte met behulp daarvan de tekening verder uit: het diepere blauw in het landschap weerspiegelt bijvoorbeeld de schaduw van de wolken. Dit is goed te zien in de vlakte rechts van de rivier.

De manier van tekenen, de compositie en het formaat wijzen in de richting van Frankenthaler schilders, als Joris Hoefnagel en Gillis van Coninxloo. De kunstenaar lijkt met name beïnvloed door de vroege berglandschappen van de laatstgenoemde, die deze gedurende zijn verblijf aldaar (tussen 1585 en 1590) en kort daarna maakte. Zo herinnert dit vergezicht aan diens tekening Weids landschap met burcht in Dresden, dat mogelijk van Coninxloo’s hand is (afb.).³ Het type compositie, de rots in bruine of blauwe wassing linksvoor, waarachter het panoramische landschap zich uitstrekt, vond veel navolging, zoals blijkt uit dit voorbeeld.