Previous Next Facebook Instagram Twitter Pinterest Back to top
De onthoofding van Jacobus de Meerdere

De onthoofding van Jacobus de Meerdere

Maarten van Heemskerck (in 1573)

Vraag maar raak

Laden...

Bedankt, je vraag is verzonden.

Helaas, er is iets mis gegaan met het verzenden van je vraag. Probeer het aub nog eens.

High-res beeldmateriaal aanvragen

Meer informatie

Specificaties

Titel De onthoofding van Jacobus de Meerdere
Materiaal en techniek Zwart krijt (sporen), pen in bruine inkt, kaderlijnen met de pen in bruine inkt
Objectsoort
Tekening > Tweedimensionaal object > Kunstvoorwerp
Locatie Dit object is in het depot
Afmetingen Hoogte 202 mm
Breedte 293 mm
Makers Tekenaar: Maarten van Heemskerck
Inventarisnummer Heemskerck 3 (PK)
Credits Uit de nalatenschap van / from the estate of: F.J.O. Boijmans 1847
Collectie Tekeningen & Prenten
Verwervingsdatum 1847
Leeftijd maker Circa 75 jaar
Signatuur 'Martijn Van/ Heemskerck inventor 1573' gesigneerd en gedateerd (rechtsonder, in pen in bruine inkt)
Watermerk geen (vV, 11P, zeer fijn)
Conditie doorslag van de inkt, foxing
Inscripties '302' (verso, linksonder, in potlood), 'Hals' (middenonder, in potlood)
Verzamelaar F.J.O. Boijmans
Merkteken Museum Boymans (L.1857)
Herkomst F.J.O. Boijmans (1767-1847), Utrecht; gelegateerd aan de stad Rotterdam in 1847
Tentoonstellingen geen
Onderzoek Vroeg Nederlandse tekeningen uit de 15e en 16e eeuw
Literatuur Cat. 1852, nr. 372; Cat. 1869, nr. 246; Cat. 1901, nr. 302 (Herodus Agrippa laat Philipus onthoofden); Preibisz 1911, p. 99, nr. 182; Möller 1939, p. 63; Hoogewerff IV, 1942, p. 380; Von Heusinger 1960, p. 16, onder nr. 4; Hoetink 1961, p. 25, nr. 11; Sellink II, 1997, p. 190 (nr. 53); Stefes 2011, p. 270, onder nr. 424 (nr. 4); Collection Catalogue 2012 (online)
Materiaal
Object
Geografische herkomst Nederland > West-Europa > Europa

Let op: De gegevens van dit object zijn nog niet gecontroleerd.
Neem contact op met een conservator als iets niet lijkt te kloppen.

Auteur: Judith Niessen

Deze en een andere tekening in dit museum, Petrus door Engelen uit de Gevangenis geleid, (inv. no. Heemskerck 4), beide uit 1573, zijn niet uitgevoerde ontwerpen voor de door Philips Galle gegraveerde en uitgegeven Acta Apostolorum; een reeks voorstellingen gebaseerd op de handelingen van de Apostelen uit het Nieuwe Testament.1 Heemskerck werkte vanaf 1571 tot 1573 aan de ontwerpen voor deze reeks.2 Pas een jaar na zijn overlijden, in 1575, publiceerde Galle een eerste incomplete editie bestaande uit zestien genummerde gravures, alle naar Heemskercks ontwerp. In 1582 werd deze aangevuld met nog negentien voorstellingen. Een daarvan De graflegging van de Heilige Stefanus was nog ontworpen door Heemskerck, de overige zeventien en de titelpagina maakte Galle naar ontwerp van Johannes Stradanus (1523-1605).3 Beide edities zijn opgedragen aan Heemskercks goede vriend, de Amsterdamse kunstverzamelaar Jacob Rauwert (ca. 1530-1597), waar de schilder verbleef gedurende het Beleg van Haarlem van december 1572 tot juli 1573. Galle bedankt Rauwert voor zijn hulp aan de schilder tijdens die moeilijke periode, waarin Heemskerck, zo vermeldt Galle, veel van zijn ontwerpen voor de reeks tekende.4

Dankzij het eigenhandige opschrift ‘fecit binne Amsterdam’ op Petrus door engelen uit de gevangenis geleid (Handelingen 12: 6-10), weten we dat deze tekening ook gedurende dit verblijf is gemaakt. Hetzelfde geldt vermoedelijk voor De onthoofding van Jacobus de meerdere (Handelingen 12: 2). Naast deze twee tekeningen zijn er uit datzelfde jaar nog drie bekend die waaschijnlijk voor de reeks ontworpen zijn, maar nooit in prent zijn gebracht. Het zijn Ananias en Paulus te Damascus in Ann Arbor, Het visioen van de Centurion Cornelius in Ottawa en Petrus begroet de knecht van Cornelius in Hamburg.5 Het verband van deze vijf tekeningen met de reeks blijkt uit de overeenkomstige maten en verwante composities. Zo komt de enscenering van De onthoofding van Jacobus overeen met enkele gravures uit de reeks, zoals De prediking van Petrus in Jeruzalem.6 De gebeurtenissen spelen zich af rondom een gebouw dat driekwart van het beeldvlak in beslag neemt. Een tafereel, hier de onthoofding van Jacobus, vindt plaats voor het gebouw, terwijl een aanvullende scène daarboven is afgebeeld op een balkon of eerste verdieping. Naast het gebouw is in de achtergrond nog wat bijwerk getekend. Hier zijn dat soldaten te paard en veroordeelden die aan een zuil hangen. Daarnaast komt de fysionomie van de apostelen in de reeks overeen met die in de niet-uitgevoerde tekeningen. Petrus die uit de gevangenis ontsnapt en daarbij, begeleidt door een engel, langs slapende soldaten sluipt, is in deze tekening bijvoorbeeld gelijk aan Petrus in De dood van Safira uit 1572.7 De onderwerpen van de vijf niet gegraveerde tekeningen komen, met uitzondering van Ananias en Paulus te Damascus, aan bod in de tweede editie van 1582, waar ze zijn ontworpen door Johannes Stradanus.8

Het is onduidelijk waarom de tekeningen uiteindelijk niet werden uitgevoerd. Wellicht werden ze afgekeurd.9 Heemskercks hoge leeftijd, 75 jaar, lijkt merkbaar in de onrustige en af en toe ongecontroleerde lijnvoering en de soms rommelige composities van deze tekeningen, Zo is het onduidelijk wat er achter het paard gebeurt bij De onthoofding van Paulus: er is één been te zien van een verder onzichtbare figuur, nog een been en een voet zijn in aanzet getekend maar verder niet uitgewerkt. Een andere mogelijkheid is dat de vijf tekeningen de graveur niet ter beschikking stonden.10 De huidige verblijfplaats van Heemskercks tekeningen ondersteunt deze theorie. Alle uitgevoerde ontwerpen zijn bij elkaar gebleven en bevinden zich sinds circa 1690 in Kopenhagen, terwijl de overige vijf tekeningen verspreid zijn geraakt over verschillende collecties.

Noten

1 Preibisz 1911, p. 99, nr. 181; Hoogewerff IV, 1942, p. 380.

2 Alle uitgevoerde ontwerpen, gedateerd tussen 1571 en 1573, door Maarten van Heemskerck voor deze reeks bevinden zich in Kopenhagen, Statens Museum for Kunst; Garff 1971, nrs. 118-134.

3 New Hollstein 1993-1994, vol. II, nrs. 395-410; New Hollstein 2001, vol. II, nrs. 187-219.

4 Voor een samenvatting in het engels van de tekst: Sellink vol. I 1997, p. 86 en voor een transcriptie: vol. II 1997, p. 190, n. 52.

5 Paulus te Damascus, Ann Arbor, The University of Michigan Museum of Art, inv. nr. 1965.1.158; Taylor 1974, nr. 60, ill.; Petrus begroet Cornelius, Hamburg, Kunsthalle, inv. nr. 1939-29; Stefes 2011, nr. 424, ill.; Het visioen van de centurion Cornelius, Ottawa, National Gallery of Canada, inv. nr. 15767; Ottawa/Cambridge/Fredericton 2003, nr. 8., ill.

6 New Hollstein 1993-1994, vol. II, nr. 397; New Hollstein 2001, vol. II, nr. 191.

7 Kopenhagen, Statens Museum for Kunst; Garff 1971, nr. 123, ill.

8 Het visioen van Cornelius is prent nr. 20; Petrus begroet Cornelius is prent nr. 22; De onthoofding van Jacobus is prent nr. 23; De bevrijding van Petrus is prent nr. 24. New Hollstein 2001, nrs. 206, 208-210.

9 Taylor 1974, nr. 60; Spicer in Ottawa/Cambridge/Fredericton 2003, nr. 8

10 Sellink vol. II 1997, p. 190 (n. 53).

Toon catalogustekst Verberg catalogustekst

Alles over de maker

Maarten van Heemskerck

Heemskerk 1498 - Haarlem 1574

Maerten van Heemskerck was van 1527 tot 1529 in de leer bij Jan van Scorel en leerde via hem de Italiaanse kunst al kennen vóór hij in 1532 naar Italië ging...

Bekijk het volledige profiel