Restauratie onthult gelaagd meesterwerk van Van Gogh

Jarenlang onderzoek en restauratie

Jarenlang materiaal-technisch onderzoek toont aan dat De populierenlaan bij Nuenen uit drie fasen bestaat. Onder de zichtbare populierenlaan uit 1885 schuilt een eerste voorstelling uit 1884, ook gemaakt in Nuenen. In 1886, tijdens zijn verblijf in Parijs, voegde Van Gogh meerdere lichtere toetsen toe en creëerde daarmee een derde versie.

Het werk verkeerde in een kwetsbare staat. Niet vreemd, gezien de verschillende verflagen, de vele transporten en eerdere intensieve restauraties. De verf vertoonde barstjes, opstaande verfschilfers, en de oude vernislaag was na bijna een eeuw sterk vergeeld en gebarsten. Het verwijderen van deze vernislaag bleek de grootste uitdaging. Vanwege de hechtingsproblemen én een mogelijke extra vernislaag tussen de eerste en tweede voorstelling bestond het risico dat tijdens de behandeling verf zou loskomen. Het vernis kon pas veilig worden verwijderd nadat bleek dat Van Gogh zelf een 'tussenvernis’ van eiwit op de eerste voorstelling had aangebracht. In tegenstelling tot een ‘gewone’ vernis, wordt deze niet aangetast tijdens de behandeling.

Fellere kleuren

Onderzoek wees uit dat Van Gogh de huidige voorstelling schilderde op een voorstelling met twee kerken in Nuenen. Later, in Parijs, bracht hij grote retouches aan (opnieuw aanbrengen van verf), waarbij hij kleurrijkere en modernere verfsoorten gebruikte. Deze toevoegingen zijn nu voor het eerst nauwkeurig in kaart gebracht. Van Gogh voegde heldere toetsen toe in de bomen, schilderde meer bladeren en gebruikte hierbij frisse gele en dieprode tinten. Op de stammen plaatste hij heldergroene toetsen. Door deze aanpassingen is nu ook zonlicht aanwezig op de voorgrond. In de lucht boven het dorp breken de donkere wolken open dankzij de blauwe verfstreken.

Mysterieuze druipsporen

Tijdens de restauratie ontdekte restaurator Erika Smeenk-Metz lange druipsporen. Dunne laagjes (vermoedelijk) lijnolie die over het hele schilderij liepen.  Onduidelijk blijft hoe ze zijn ontstaan, al staat vast dat ze niet door Van Gogh zelf zijn veroorzaakt. De druipsporen konden niet worden verwijderd zonder de originele verf te beschadigen, dus zijn ze subtiel geretoucheerd om minder op te vallen. Om grote toekomstige ingrepen te beperken, is besloten geen nieuwe vernislaag aan te brengen.

Dichterbij dan ooit

Dankzij het onderzoek en de restauratie komt dit schilderij dichterbij Van Goghs oorspronkelijke intentie dan ooit tevoren. Bezoekers worden meegenomen in het hele proces: van eerste ontdekkingen tot de dilemma’s en keuzes tijdens de restauratie. Naast het werk zelf zijn er bruiklenen uit het Van Gogh Museum en het Centraal Museum te zien, én werken uit de eigen collectie van kunstenaars die Van Gogh inspireerden bij het schilderen van zijn ‘laantje’.

Samenwerkingspartners

Het project is mede mogelijk gemaakt door het TEFAF Museum Restauratie Fonds en uitgevoerd in samenwerking met collega's van Nederlandse musea met belangrijke Van Gogh-collecties: Van Gogh Museum Amsterdam en Kröller-Müller Museum. Daarnaast ook Rijksmuseum Amsterdam, Rijkserfgoedlaboratorium van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Universiteit van Amsterdam en zelfstandig restaurator Erika Smeenk-Metz en Eneida Parreira.

Onderzoek op de rails – Van Goghs Populierenlaan 
Te zien tot en met 7 februari 2027 in het Depot van Museum Boijmans Van Beuningen

Beeld in header: Raaf Blanker