De aanbidding der koningen

Auteur: Ariane van Suchtelen

De compositie van deze Aanbidding der koningen komt overeen met die van een tekening in Providence (afb. 1). Deze is echter in een andere techniek uitgevoerd door een andere hand.¹ Beide tekeningen zijn waarschijnlijk kopieën naar een verloren gegaan schilderij of tekening.² Hergebruik van eigen of andermans composities, figuren of andere motieven was in de Antwerpse schilderspraktijk van de vroege zestiende eeuw heel gewoon – in het gestroomlijnde productieproces werd volop nagetekend en gekopieerd.³ Op deze wijze werden in elk atelier voorraden getekende ‘patronen’ aangelegd waaruit men bij het schilderen kon putten. Daarbij werd over copyright niet al te strikt gedacht. De hier besproken tekening is een mooi voorbeeld van een compositie die in meer dan één versie is overgeleverd. Zittend op een segment van een klassieke zuil, met Jozef aan haar zijde, toont Maria haar kind aan de wijzen uit het Oosten, die in prachtige exotische gewaden hun gaven komen aanbieden terwijl soldaten rechtsachter het toegestroomde volk tegenhouden. De ‘Aanbidding der koningen’ was een geliefd onderwerp in zestiende-eeuws Antwerpen, dat talloze malen in beeld is gebracht (Mattheüs 2). De weergave van de flamboyant uitgedoste wijzen met hun kostbare geschenken kon worden gezien als verwijzing naar de contemporaine handel in luxegoederen uit verre streken die in Antwerpen tot bloei was gekomen.⁴

Het blad in Providence werd met pen in zwarte inkt uitgevoerd op donker geprepareerd papier, nauwkeurig gearceerd met witte dekverf.⁵ Daarentegen is de Rotterdamse tekening op ongekleurd papier uitgevoerd. Alleen de figuren zijn helemaal uitgewerkt met pen en penseel; het bouwwerk is tamelijk summier in zwart krijt geschetst. Het lijkt erop dat de tekenaar eerst de figuren voltooide en daarna pas de architectuur op de achtergrond toevoegde.⁶ Alleen de zuil langs de linkerrand van de voorstelling en het venster waardoor drie achtergrondfiguren leunen, zijn summier met de pen aangeduid. Dat deze lijnen in inkt zijn getrokken, lijkt de veronderstelling te bevestigen dat eerst de figuren werden uitgevoerd en daarna pas de architectuur; de lijnen waren immers nodig om de figuren al enigszins in de ruimte te verankeren. De landschapjes op de achtergrond zijn vermoedelijk pas op het laatst met de pen getekend tussen de bogen van het gebouw. In alle gebruikte media is de tekening plaatselijk heel regelmatig gearceerd met evenwijdige, meestal schuin geplaatste lijntjes. Op de tekening in Providence zijn de figuren wat dichter op elkaar geplaatst en zijn aan het gefantaseerde, klassieke bouwwerk allerlei elementen toegevoegd.⁷ Kleine verschillen tussen beide tekeningen – bijvoorbeeld in de plooival – bevestigen de veronderstelling dat niet de ene tekening een kopie is van de andere, maar dat ze beide  teruggaan op een gemeenschappelijk prototype. Sommige details in de voorstelling worden pas na vergelijking met het andere blad duidelijk. Zo houdt Jozef op de tekening in Providence een rozenkrans vast die op het Rotterdamse blad met een niet precies te duiden, klein lijntje is aangeduid.

Een Aanbidding der koningen in Wenen (afb. 2) is naar alle waarschijnlijkheid van dezelfde hand als de hier besproken tekening, want uitgevoerd in dezelfde techniek.⁸ Op het Weense blad is de detaillering van de architectuur tamelijk precies uitgewerkt met pen en penseel, zij het uitsluitend aan één kant. Hieruit blijkt dat dit blad eveneens als een model voor ateliergebruik diende, niet als een zelfstandige tekening. De langgerekte figuren en exotische uitdossingen, de sierlijke houdingen en gebaren en de fantasievolle architectuurelementen van de Rotterdamse en Weense aanbiddingen zijn kenmerkend voor de beeldtaal van de groep Zuid-Nederlandse schilders en tekenaars die Friedländer in 1915 voor het eerst omschreef als ‘Antwerpener Manieristen von 1520’. Dit waren veelal anonieme meesters voor wie hij diverse noodnamen muntte.⁹ Waar Benesch het blad in Wenen onder voorbehoud in het oeuvre van de zogenaamde Pseudo-Bles plaatste (vernoemd naar een schilderij waarop een valse signatuur van Herri met de Bles staat), terwijl Boon het met de Meester van de Antwerpse Kruisiging in verband bracht, biedt Van den Brinks observatie dat de tekeningen verwantschap vertonen met de Meester van 1518 meer houvast.¹⁰ Zo is de op de rug geziene soldaat rechts op het Rotterdamse blad een standaardtype uit het repertoire van deze meester, die is vernoemd naar een 1518 gedateerd Antwerps altaarstuk met het leven van Maria in de Marienkirche te Lübeck.¹¹ Ook de wijze waarop de nogal kleine hoofden in een hoek op de lichamen balanceren, herinnert aan het werk van deze meester. De figuurtypen en de plooival op beide tekeningen vertonen overeenkomsten met diverse tekeningen die aan de Meester van 1518 zijn toegeschreven.¹² Van den Brink suggereert dan ook dat de bladen in Rotterdam en Providence mogelijk zijn gekopieerd naar een thans onbekend schilderij van de Meester van 1518, wellicht door een assistent in diens atelier.¹³