Previous Next Facebook Instagram Twitter Pinterest Back to top
t/m 13 januari 2019

Pure Rubens

De tentoonstelling 'Pure Rubens' toont het grootste overzicht van Rubens' olieverfschetsen dat in de afgelopen 65 jaar is getoond. In de olieverfschetsen is de briljante toets van de meester zelf altijd aanwezig.

Museum Boijmans Van Beuningen bezit een zeer belangrijke collectie olieverfschetsen van Rubens. De verzameling is uniek voor Nederland en behoort tot de allerbeste ter wereld. 'Pure Rubens' toont de schilders ongekende verbeeldingskracht: het vermogen om steeds op andere manieren verhalen te vertellen, waarbij je als bezoeker wordt meegenomen en ondergedompeld. Museum Boijmans Van Beuningen en het Museo Nacional del Prado in Madrid werkten samen om de mooiste werken bijeen te brengen. Ze tonen de hand van de meester in al zijn facetten en verraden zijn temperament: gretig, levendig, overvloedig.

‘Rubens kon alles’, zegt Friso Lammertse, conservator oude schilder- en beeldhouwkunst van Museum Boijmans Van Beuningen. ‘Werkelijk alles lukte hem. En dat is in zijn olieverfschetsen ontzettend goed te zien. Ze tonen zijn werkwijze en zijn enorme plezier in het schilderen.’

Olieverfschets

Rubens bereidde zijn werken doorgaans voor met een schets van olieverf op paneel. Een verrassende materiaalkeuze, want wie schetst er nu met olieverf? Rubens was daarin niet de eerste, maar wel een cruciaal vernieuwer: niemand paste de olieverfschets op zo’n veelomvattende wijze toe als hij.

Dat hij veel belang hechtte aan die schetsen, bleek na zijn overlijden. Honderden olieverfschetsen had hij in zijn atelier bewaard. Ze waren merendeels van hemzelf, maar hij bezat ook enkele schetsen van bewonderde kunstenaars als Titiaan en Tintoretto. Daarmee was hij de eerste die de kunsthistorische waarde onderkende. In later eeuwen nam de belangstelling voor Rubens’ olieverfschetsen, inmiddels geliefd als verzamelobject, alleen maar toe. Onder invloed van stromingen als het impressionisme werd het losse karakter van de schetsen steeds hoger aangeslagen, net als de duidelijk zichtbare toets van de kunstenaar.

Mooiste Rubens schetsen vanuit de hele wereld

Museum Boijmans Van Beuningen en het Museo Nacional del Prado in Madrid bezitten beide een unieke verzameling olieverfschetsen van Peter Paul Rubens. Al jarenlang bestaat de gezamenlijke wens om de mooiste werken uit beide collectie samen te brengen en aan te vullen met topstukken uit andere musea, zodat een uniek overzicht ontstaat. De tentoonstelling 'Pure Rubens' vindt plaats in de grote Bodonzaal (1500 m2) van het museum. De tentoonstelling geeft voor heel even toegang tot de kamer waarin Rubens zijn meest persoonlijke werken bewaarde. De selectie schetsen uit beide musea zal worden aangevuld met bruiklenen van over de hele wereld zoals de Metropolitan Museum of Art in New York, het Art Institute in Chicago, The J. Paul Getty Museum in Los Angeles, Museo Thyssen-Bornemisza in Madrid, The National Gallery in Londen en het Louvre in Parijs. De vijfenzestig mooiste olieverfschetsen vanuit de hele wereld zijn te zien in Rotterdam. Door de medewerking van deze musea kan het hele werkoeuvre van Rubens (1605-1640) in deze tentoonstelling in volle glorie worden getoond.

Crossoverprogramma

Museum Boijmans Van Beuningen nodigt bij de tentoonstelling ‘Pure Rubens’ artiesten uit de dans-, muziek- en theaterwereld uit om zich te verdiepen in de verhalen uit de werken van Rubens, en zijn vertolking daarvan in zijn schilderijen. Tijdens de tentoonstellingsperiode zijn er iedere zaterdag en zondag en iedere doordeweekse dagin de herfstvakantie en kerstvakantie, tussen 12:00 en 15:00 uur. 

De artiesten verdiepen zich in een verhaal dat Rubens heeft willen vertellen en vertolken dat op een eigentijdse manier. Denk bijvoorbeeld aan een danser die het verhaal van Venus en de liefde vertaalt naar een choreografie, of een muzikant die een nummer laat horen waarin hij zich laat inspireren door het thema ‘kracht’ uit de schilderijen van Hercules.

Bekijk het crossover performance programma
Crossoverprogramma

God van de schilders

De ‘god van de schilders’, zo werd Peter Paul Rubens (1577-1640) door zijn tijdgenoten genoemd. Niet zonder reden: Rubens was één van de meest invloedrijke en succesvolle schilders van zijn tijd, met een ongekend hoge en gevarieerde productie. Landschappen, portretten, religieuze en mythologische voorstellingen, jachtstukken, ontwerpen voor titelpagina’s, poorten, praalwagens en wandtapijten – het ging hem allemaal even gemakkelijk af. Rubens was niet altijd voorbestemd om schilder te worden. Als jongen van goede komaf volgde hij de Latijnse school en diende hij enige tijd als page in adellijke kringen. Een wetenschappelijke en politieke carrière, in het voetspoor van zijn oudere broer Philip, leek voor de intelligente Rubens al uitgestippeld. Toch kiest hij in 1594 voor de schilderkunst. Rubens is dan net vijf jaar terug in Antwerpen. Zijn jeugdjaren heeft hij doorgebracht in Keulen, waar zijn ouders zich vestigden vanwege de godsdienstoorlogen in de Nederlanden. Vermoedelijk was vader Jan protestant; Rubens zelf zou, net als de rest van zijn familie, altijd overtuigd katholiek zijn. 

Rubens’ belangrijkste leermeester in het schildersvak is de Antwerpenaar Otto van Veen. Van hem krijgt hij een grote liefde voor de Italiaanse renaissance mee. In 1600 vertrekt Rubens naar Italië, waar hij acht jaar zal blijven. Zijn schilderkunst wordt sterk beïnvloed door de klassieke traditie, die hij goed bestudeert, en de eigentijdse Italiaanse kunst waarmee hij in die periode in aanraking komt. 

Win een Rubens-weekend in Rotterdam voor 2 personen

Deel jouw mooiste foto in de tentoonstelling 'Pure Rubens' op instagram met #purerubens en maak kans op een Rubens weekend in Rotterdam voor twee personen: een luxe overnachting in Hotel Emma, twee toegangskaarten voor ‘Pure Rubens’ en een verrassingspakket vol Rotterdamse Rubens producten. Niet alleen in de tentoonstelling ‘Pure Rubens’, maar op verschillende plekken in Rotterdam en Nederland sieren olieverfschetsen van de Vlaamse kunstschilder gevels en etalages. 

Win een Rubens-weekend in Rotterdam voor 2 personen
Rubens in de stad - fotograaf Aad Hoogendoorn

Verrijk je bezoek

Bij de tentoonstelling is een Nederlandse en Engelse audiotour beschikbaar waarmee je meer te weten komt over Rubens als kunstenaar en de verhalen die hij in zijn werken zo krachtig wist te verbeelden. Op aanvraag bieden wij ook rondleidingen door de tentoonstelling in het Engels, Duits en Frans. De audiotour is voor € 3,00 online te reserven en tijdens de tentoonstelling te huur bij de Informatiebalie van het museum. 

Voor doven en slechthorenden is een transcript beschikbaar.

Word Vriend en maak kans op de catalogus

Steun het museum en bezoek de tentoonstelling gratis, zo vaak u wilt. Dat kan al met een bijdrage vanaf € 50,-. Bovendien maken nieuwe Vrienden dit najaar kans op de catalogus; we verloten elke week een exemplaar! Klik hier om u direct aan te melden. Uiteraard kunt u een Vriendenlidmaatschap ook aan iemand cadeau geven. 

Catalogus: 'Rubens - schilder van schetsen'

Catalogus: 'Rubens - schilder van schetsen'

Tweeëntachtig van Rubens’ mooiste olieverfschetsen worden in deze schitterend geïllustreerde catalogus uitvoerig behandeld. Twee inleidende essays plaatsen de werken in hun historische context.

€ 29,95 Koop online

Peter Paul Rubens - Van schets tot schilderij

Peter Paul Rubens (1577-1640) is in zijn tijd een grootheid. Hij krijgt prestigieuze opdrachten van vorstenhuizen uit heel Europa en heeft een succesvol bedrijf met vele assistenten.

Museum Boijmans Van Beuningen bezit honderden prenten naar Rubens' ontwerp, een prachtige collectie tekeningen en ruim twintig schilderijen, voornamelijk olieverfschetsen. Het hoogtepunt is een tapijt met een voorstelling uit het leven van Achilles. Bijzonder is dat het museum ook zeven olieverfschetsen bezit, die het ontwerp zijn voor de tapijtserie waarvan dit exemplaar onderdeel is.

Bloeiend bedrijf

Voordat hij zich in Antwerpen vestigt, reist Rubens enkele jaren naar Mantua, Genua, Rome, Milaan en Madrid. Hij bestudeert daar de schilderkunst van onder meer Titiaan, Michelangelo en Caravaggio en ontwikkelt daaruit zijn eigen barokke schilderstijl.

Vanaf 1608 bouwt hij in Antwerpen een bloeiend atelier met vele assistenten op. Antwerpen is op dat moment het belangrijkste culturele en religieuze centrum van Noord-Europa, vanwege de grote haven. In veel gevallen maakt Rubens het eerste ontwerp, waarna hij het schilderen overlaat aan zijn assistenten. Hij ziet zorgvuldig toe op de juiste uitvoering en vaak verzorgt hij ook zelf de allerlaatste afwerking van details.

Zijn atelier brengt verschillende succesvolle schilders voort, die later zelf ook weer een eigen atelier gaan beheren. Onder hen zijn Anthonie van Dijck en Jacob Jordaens.

Anthonie van Dyck, Portret van Desiderius Erasmus, ca. 1630, ets, aankoop met steun van: Stichting Lucas van Leyden 1961
Anthonie van Dyck, Portret van Desiderius Erasmus, ca. 1630, ets, aankoop met steun van: Stichting Lucas van Leyden 1961
Jacob Jordaens, Doedelzakspeler, ca. 1638, zwart en rood krijt, wit gehoogd, bruikleen: Stichting Museum Boijmans Van Beuningen (collectie Koenigs) 1940
Jacob Jordaens, Doedelzakspeler, ca. 1638, zwart en rood krijt, wit gehoogd, bruikleen: Stichting Museum Boijmans Van Beuningen (collectie Koenigs) 1940

Schets of modello

Rubens maakt om verschillende redenen olieverfschetsen op een handzaam formaat. Ze dienen vaak als hulpmiddel voor zijn assistenten, maar in sommige gevallen worden ze ook aan de opdrachtgever getoond. In de 17de eeuw bemoeien opdrachtgevers zich vaak uitdrukkelijk met de uitvoering van het werk dat zij laten maken. Ook een grootmeester als Rubens moet voor aanvang van een opdracht een ‘modello’ kunnen laten zien: een voorbeeld aan de hand waarvan hij het uiteindelijke werk maakt.

Niet alleen kerkelijke opdrachtgevers, ook aanzienlijke burgers of kooplieden willen eerst zien hoe het wordt voordat de opdracht wordt gegeven. Rubens maakt daarom vaak na de eerste schets, nog een uitvoerig modello dat waarschijnlijk wel echt voor de opdrachtgevers bestemd is.

Het schilderij ‘De marteling van de Heilige Livinus’ uit de collectie van Museum Boijmans Van Beuningen lijkt zo’n modello te zijn. Hiervan bestaat nog een veel losser geschilderde schets die aan dit werk vooraf moet zijn gegaan.
Groot verschil met zijn schilderijen zijn de losse toets en de spontaniteit van de olieverfschetsen. Ze zijn snel gemaakt en helemaal door de meester zelf, zodat hierin goed het handschrift van Rubens is te herkennen. Dit in tegenstelling tot veel van Rubens’ schilderijen die grotendeels door zijn assistenten worden geschilderd.

Peter Paul Rubens, De marteling van de Heilige Livinus, 1633-1635, olieverf op paneel, verworven met de verzameling van: D.G. van Beuningen 1958

Strikte taakverdeling

Voor elk schilderij dat Rubens maakt, maakt hij zelf de eerste schetsen. Deze maakt hij op klein formaat en met losse hand, vaak op een lichtgrijze ondergrond. Met kleine toetsen verf geeft hij in deze schetsen aan met welke kleuren hij wil werken. Hiermee gaan de assistenten dan aan de slag. Zij prepareren het schilderoppervlak, zetten de compositie op en kleuren deze in volgens de aangegeven schets. In het laatste stadium, wanneer de compositie zo goed als compleet is, komt de meester zelf weer aan bod. Hij schildert de laatste details, perfectioneert de stofuitdrukking of accentueert een schaduw.

Deze werkwijze verklaart dat in elk van Rubens’ schilderijen de ‘hand’ van de meester zelf herkenbaar is, maar dat hij toch een ongewoon hoge productie heeft. Rubens werkt overigens niet altijd zo. Hij maakt ook grote schilderijen helemaal zelf zonder tussenkomst van een assistent. Daarnaast lijkt het erop dat Rubens soms alles overlaat aan een getalenteerde medewerker, inclusief het maken van de ontwerpschets. Dat gebeurt dan wel geheel in de stijl van de meester.

De hand van de kunstenaar

De hand van de kunstenaar

In dit detail is de specifieke manier van schilderen van Rubens te zien.

Kostbare wandtapijten

Rubens is niet alleen schilder, maar maakt ook ontwerpen voor tapijten. Deze tapijten zijn vaak duurder dan geschilderde werken omdat het weven zeer arbeidsintensief is en er soms kostbare materialen als goud- en zilverdraad worden gebruikt. Alleen vorsten, adel en gefortuneerde burgers kunnen zich dergelijke kostbaarheden veroorloven.

Rubens ontwerpt in zijn leven vier series voor tapijten. De laatste is gewijd aan het leven van Achilles, waarschijnlijk in opdracht van zijn schoonvader Daniel Fourment (ca. 1565-1643). Fourment is tapijtenhandelaar in Antwerpen. Het aantal en de verschillende afmetingen van de acht tapijten heeft mogelijk te maken met de architectuur van de ruimte waarvoor deze eerste serie bedoeld is.

Kostbare wandtapijten
Peter Paul Rubens, Achilles doodt Hector, olieverf op paneel, schenking: D.G. van Beuningen 1933

Voor deze grote opdracht gaat Rubens nauwkeurig te werk. Voor elk van de acht episodes maakt hij een olieverfschets, hiervan zijn er zeven in het bezit van het Museum Boijmans Van Beuningen. Deze ontwerpen worden uitgewerkt op panelen (zogenaamde ‘modelli’) die ongeveer tweeënhalf keer zo groot zijn. Deze panelen dienen op hun beurt als voorbeeld voor nog grotere kartons, die patronen voor de wevers vormen. Het museum bezit één tapijt uit deze Achilles-serie. De serie is een groot succes, er zijn namelijk vele edities van geweven.

Een onbekend tapijt

Het is bijzonder dat Museum Boijmans Van Beuningen één van de tapijten heeft weten te verwerven voor de collectie. De verblijfplaats van het door Daniël Eggermans (?-1643) geweven tapijt, dat oorspronkelijk deel uit heeft gemaakt van de waarschijnlijk eerste editie van de serie, is lange tijd onbekend geweest. Het duikt op in een particuliere verzameling tijdens de voorbereiding van de tentoonstelling over de Achilles-serie in 2003.
Deze tentoonstelling is samen met het Museum Nacional del Prado in Madrid georganiseerd en heeft de olieverfschetsen uit Rotterdam en de ‘modelli’ uit de Madrileense en andere collecties samengebracht. Het tapijt volgt getrouw het modello, weliswaar in spiegelbeeld. Rubens houdt er al in zijn schetsen rekening mee dat de tapijten in spiegelbeeld worden geweven. Vandaar dat Achilles op de olieverfschets en het modello zijn zwaard met zijn linkerhand trekt. In deze serie toont de wever zijn meesterschap, vooral in de uitdrukking van de hoofden. In latere series, geweven door anderen, worden de hoofden dikwijls karikaturen.

Achilles-tapijtenserie van Rubens. Wandtapijten zijn heel kostbare kunstobjecten geweest, die vanwege hun grootte alleen geschikt zijn voor kastelen en vanwege de tijdrovende productie alleen betaalbaar voor de allerrijksten. Nu zijn deze tapijten zeer gewilde objecten voor musea, maar niet gemakkelijk te verkrijgen, zoals Friso Lammertse, conservator oude kunst, in dit filmpje vertelt. Meer informatie

Nummer vijf in de reeks van de acht olieverfschetsen, ‘Briseis wordt aan Achilles teruggegeven’, ontbreekt in de collectie van Museum Boijmans Van Beuningen. Deze schets bevindt zich in de collectie van een museum in Detroit. Tot zeker 1794 zijn de acht schetsen samen geweest, in dat jaar worden ze als geheel aangeboden op een veiling.

Twee van de acht schetsen, ‘Achilles temidden van de dochters van Lycomedes’ en ‘Briseis wordt aan Achilles teruggegeven’, worden na deze veiling van de serie gescheiden. De twee schetsen komen in 1922 weer op de markt. Eén schets wordt gekocht door het echtpaar Whitcomb die het later schenkt aan Detroit Institute of Arts. De ander wordt gekocht door Rubens-liefhebber Franz Koenigs. Vanwege financiële moeilijkheden wordt de schets in 1940 verkocht aan kunsthandelaar Jacques Goudstikker, die al in 1933 de zes andere schetsen op een veiling heeft gekocht voor D.G. van Beuningen. Van Beuningen schenkt vrijwel direct na deze aankoop de serie aan het Museum Boijmans.

Peter Paul Rubens, Achilles temidden van de dochters van Lycomedes, 1630-1635, olieverf op paneel, bruikleen: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 1948
Peter Paul Rubens, Achilles temidden van de dochters van Lycomedes, 1630-1635, olieverf op paneel, bruikleen: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 1948
Peter Paul Rubens, Perseus en Andromeda, 1636, olieverf op paneel, bruikleen: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (collectie Koenigs) 1991
Peter Paul Rubens, Perseus en Andromeda, 1636, olieverf op paneel, bruikleen: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (collectie Koenigs) 1991

Achilles

De bijna onsterfelijke Achilles is een van de grote helden uit de Romeinse en Griekse mythologie. Achilles is de zoon van Peleus de koning van Myrmidonen en de zeegodin Thetis. Het meest bekende verhaal is Achilles’ deelname aan Griekse zijde aan de Trojaanse Oorlog, die is ontstaan nadat Paris van Troje de vrouw van de Griekse koning Menelaus heeft ontvoerd. Achilles, door zijn moeder is hij ondergedompeld in de rivier de Styx, is onkwetsbaar voor zijn tegenstander. Alleen zijn hiel, daar waar zijn moeder hem tijdens het onderdompelen boven water heeft gehouden, blijft zijn zwakke plek. Op deze plek, de zogenaamde achilleshiel, wordt de held uiteindelijk door een fatale pijl geraakt.
De meest beroemde versie van dit verhaal is te vinden in de Ilias, geschreven door de Griekse dichter Homerus, die ongeveer 800 voor Christus leeft. Homerus beschrijft Achilles als een jonge, dappere en vechtlustige held, liefdevol voor zijn vrienden, maar koelbloedig in zijn strijd. Rubens baseert zijn Achilles serie grotendeels op dit verhaal. De Ilias beschrijft echter slechts de laatste tien jaar van de Trojaanse Oorlog, voor een complete verbeelding van Achilles’ leven heeft Rubens zich op meerdere bronnen moeten baseren. Zo baseert hij zijn uitbeelding van het onderdompelen van Achilles in de Styx op het verhaal van de Romeinse dichter Publius Papinius Statius. Deze dichter leeft rond het begin van de jaartelling.

Waarom Rubens kiest voor het uitbeelden van het leven van de held Achilles is onbekend, wellicht dat de opdrachtgever Fourment dit bij hem oppert. Maar het is ook mogelijk dat Fourment als een soort tussenpersoon handelt voor een nu onbekende eerste opdrachtgever. De schetsen over het leven van Achilles laten hoe dan ook zien dat de geleerde en virtuoze Rubens ook weleens een fout maakt. In de serie wordt in de eerste schets de kleine Achilles aan zijn linker enkel vastgehouden door zijn moeder, terwijl hij in de laatste schets dodelijk door zijn rechter hiel wordt geschoten.

Peter Paul Rubens, Thetis dompelt Achilles in de Styx, 1630-1635, olieverf op paneel, schenking: D.G. van Beuningen 1933
Peter Paul Rubens, Thetis dompelt Achilles in de Styx, 1630-1635, olieverf op paneel, schenking: D.G. van Beuningen 1933
Peter Paul Rubens, Achilles wordt in zijn hiel dodelijk getroffen, 1630-1635, olieverf op paneel, schenking: D.G. van Beuningen 1933
Peter Paul Rubens, Achilles wordt in zijn hiel dodelijk getroffen, 1630-1635, olieverf op paneel, schenking: D.G. van Beuningen 1933