Previous Next Facebook Instagram Twitter Pinterest Back to top
The Resurrection of Christ

Ask anything

Loading...

Thank you. Your question has been submitted.

Unfortunately something has gone wrong while sending your question. Please try again.

Request high-res image

More information

Three women arrive at Christ’s empty tomb and are spoken to by a radiant angel seated on the stone by the entrance. The risen Christ is above, and startled soldiers are waking in the foreground. Bruegel probably intended this to be a finished work of art, either for himself or for a friend. It was pasted onto the wooden panel soon after it was made. Damage to the edges shows that it was once framed. Before that the young Haarlem engraver Philips Galle made an engraving after it (added in the exhibition, inv. L 1974/14). For this purpose he indented the outlines of the drawing. The print is in mirror image.

Read more Read less

Collection book

Collection book Order

Specifications

Title The Resurrection of Christ
Material and technique Pen and brown ink, brush and gray ink, gray-blue wash, green bodycolour (traces), indented, glued to an oak panel
Object type
Drawing > Two-dimensional object > Art object
Location This object is in storage
Dimensions Height 431 mm
Width 306 mm
Artists Tekenaar: Pieter Bruegel (I)
Accession number N 121 (PK)
Credits Bruikleen / Loan: Stichting Museum Boijmans Van Beuningen 1940 (voormalige collectie / former collection Koenigs)
Department Drawings & Prints
Acquisition date 1940
Age artist Between 31 and 41 years old
Signature none
Watermark unknown (sheet laid down on panel)
Collector Collector / Franz Koenigs
Provenance Unknown Italian collection (‘R. ACCADEMIA DI MILANO * ESPORTAZIONE’, brown seal on verso panel); August Grahl (1791-1868), Dresden; his granddaughter Else Rethel (1853-1933), Dusseldorf; collection Sohn-Rethel to Franz W. Koenigs (1881-1941), Haarlem (L. 1023a), 1928; on loan to the museum, 1935-1940; purchased with the Koenigs collection by Daniel George van Beuningen (1871-1955), Rotterdam and presented to the Stichting Museum Boymans, 1940; on loan to the museum since 1940
Research Netherlandish Drawings of the 15th and 16th Centuries.
Literature Cohen 1924; Tolnai 1925, pp. 73-74; Schrade 1932, p. 332, n. 4; Rotterdam 1934, p. 4, no. 7; De Tolnay 1935, p. 92, under no. 37; De Tolnay 1952, p. 91, no. A2; Grossmann 1954, pp. 38-40, 54-63; Grossmann 1955, p. 192; Münz 1961, p. 239, no. A58; Los Angeles 1961, p. 28, under no. 33; Klein 1963, p. 275, under no. 61; Van Lennep 1966, p. 233; Arpino/Bianconi 1967, p. 98, no. 38; Wenen 1967, pp. 60-61, under no. 57; Marijnissen 1969a, pp. 70, 110-111, n. 117; Marijnissen/Seidel 1969, pp. 34, 76, 95-96, nr. 11; Stechow 1970, pp. 39, 92; Brand Philip 1971, pp. 143-144; Campbell 1973, p. 62; Grossmann 1973, p. 153, n. 45; F. Anzelewsky in Berlin 1975, pp. 74-75, no. 85; Münster 1976, p. 50; Lebeer 1976, under no. 84; Washington 1976, p. 93, under no. 80; Gibson 1977, p. 132; Von Simson/Winner 1979, p. 169; Gibson 1980, p. 51; Brussels 1980, p. 134 (afb.), 135, onder no. 78, 136 (Bruegel); Wied 1980, pp. 70-71, 76 (Bruegel); Schneeman 1986, pp. 31-33; Marijnissen 1988, p. 170; Mielke 1996, pp. 62-63, nr. 56; Roberts-Jones 1997, pp. 140-141; Sellink 1997, vol. I, p. 78, vol. II, p. 185, n. 4; Ertz 2000, pp. 439-440 (Bruegel); Royalton Kisch in Rotterdam/New York 2001, p. 32, 38, n. 76); Rotterdam/New York 2001, pp. 221-224, no. 96; Sellink 2001, p. 84; Marijnissen 2003, p. 170; Sellink 2007, pp. 182-183, no. 119; Silver 2011, pp. 249-250; Currie/Allart 2012, p. 42; Ilsink 2012
Material
Object
Technique
Paste > Pasted > Adding and binding materials > General technique > Technique > Material and technique
Paste > Pasted > Adding and binding materials > General technique > Technique > Material and technique
Indenting > Indented > Drawing technique > Technique > Material and technique
Indenting > Indented > Drawing technique > Technique > Material and technique
Washing > Wash > Drawing technique > Technique > Material and technique
Washing > Wash > Drawing technique > Technique > Material and technique
Geographical origin Southern Netherlands > The Netherlands > Western Europe > Europe
Place of manufacture Brussels > Belgium > Western Europe > Europe

Please note: The metadata of this object have not been checked.
Contact a curator if something seems incorrect.

Entry catalogus Netherlandish Drawings of the Fifteenth and Sixteenth Centuries

Author: Peter van der Coelen

This description is currently only available in Dutch.

De slechte conditie – met verkleuring van het papier, beschadigingen, aantasting door inktvraat en latere retouches – maakt dat dit blad maar moeilijk te beoordelen is. Het is getekend in een voor Bruegel ongewone combinatie van technieken. Behalve de gebruikelijke pen in bruine inkt, waarmee de contouren van de figuren zijn neergezet, is ook het penseel benut, voor arceringen in grijs en voor grijsblauwe wassingen.1 Voor De Tolnay vormde het penseelgebruik de belangrijkste reden om de tekening, die in 1924 was gepubliceerd door Cohen, af te schrijven. In zijn in 1925 voor het eerst verschenen catalogus van de tekeningen van Bruegel beoordeelde hij het blad, dat hij niet uit eigen aanschouwing kende, als een kopie naar een verloren grisaille-schilderij.2 Zoals Grossmann in 1954 betoogde, wijzen de kwaliteit van de lijnvoering en het penseelwerk echter bepaald niet op kopieerwerk. Met uitzondering van Münz, die de tekening te zwak vond, hebben alle latere auteurs de toeschrijving aan Bruegel geaccepteerd.3 Alleen over de wassingen bestaat verschil van mening. Volgens sommige onderzoekers zijn ze later toegevoegd door iemand anders, maar anderen denken dat ze geheel of gedeeltelijk van Bruegels hand zijn.4

De tekening is niet gedateerd, maar kan op stilistische gronden rond 1562 worden geplaatst. Uit dat jaar stamt Bruegels beroemde schilderij De val van de opstandige engelen in Brussel, waarop vergelijkbare figuren te vinden zijn: langgerekt, met hoekige ledematen en verwante kleding en hoofddeksels.5 De gravure die op basis van de tekening werd gemaakt – de contouren zijn doorgriffeld – is van korte tijd daarna (ill. 1). De prent moet uiterlijk in 1563 zijn ontstaan, het laatste jaar waarin de maker, Philips Galle, werkzaam was voor de verantwoordelijke uitgever, Hieronymus Cock.6 Dankzij deze reproductiegravure kan de voorstelling van de tekening tot in alle details worden gelezen. Maar ook technische hulpmiddelen verschaffen informatie. Zo maakt een infraroodopname de oorspronkelijke lijnvoering goed zichtbaar, waarbij de in ijzergallus-inkt getrokken contouren zich in wit aftekenen (ill. 2).7

Het door Bruegel behandelde onderwerp wordt in de Bijbel niet zelfstandig beschreven, maar alleen als onderdeel van het verhaal van de vrouwen die het graf van Christus bezochten (Mattheus 28:1-7; Marcus 16:1-7; Lucas 24:1-7; Johannes 20:1-9).8 Toen de vrouwen in de vroege ochtend aankwamen, was er plotseling een hevige aardbeving. Een engel verscheen, rolde de steen van het graf weg en ging erop zitten. Hij straalde als een bliksemschicht en zijn kleed was wit als sneeuw. De soldaten die het graf bewaakten, stonden doodsangsten uit. De engel richtte zich tot de vrouwen en liet hen weten dat Christus was opgestaan uit de dood.

 Bruegel moet goed op de hoogte zijn geweest van de Bijbeltekst. Hij heeft uitgebeeld hoe de vrouwen bij het graf komen en worden toegesproken door de engel, die stralend op de steen zit. De opkomende zon – nu nagenoeg onzichtbaar op de tekening, maar goed te herkennen op het infraroodbeeld – geeft aan dat het nog vroeg is. De soldaten zijn wakker geschrokken en ontdekken dat het graf leeg is. Boven de engel is de opgestane Christus te zien, maar alléén voor ons, niet voor de vrouwen en de soldaten. In zijn tekening heeft Bruegel twee gebeurtenissen weergegeven die vóór hem altijd gescheiden werden behandeld: de verrijzenis én de aankomst van de vrouwen bij het lege graf. Voor de verrijzenis was een beeldtraditie ontstaan waarbij de soldaten wél getuigen van de opstanding waren. Zo had Martin Schongauer in zijn gravure getoond hoe de engel de dekplaat van een sarcofaag aftilt, terwijl Christus eruit stapt onder de ogen van enkele geschrokken soldaten. Albrecht Dürer en de meeste andere kunstenaars na hem lieten die engel weg, maar handhaafden de soldaten. De tekstgetrouwe aanpak van Bruegel zou alleen worden nagevolgd door Hendrick Goltzius. Een blad uit diens passiereeks van 1596-1598 heeft eenzelfde combinatie van onderwerpen, niet toevallig, want de prent van Galle was de inspiratiebron, zowel voor de compositie als voor de figuren (ill. 3).9

Met recht wordt eraan getwijfeld of Bruegels tekening oorspronkelijk wel bedoeld was als ontwerp voor een prent. De techniek spreekt hier tegen, want in de zekere ontwerptekeningen werkte de kunstenaar uitsluitend met arceringen, die gemakkelijk in prent konden worden gebracht. Voor de vele wassingen in De verrijzenis moest Galle daarentegen zelf een grafische oplossing bedenken, waarin hij overigens met verve is geslaagd. Wat opvalt is dat Christus in de gravure de linkerhand gebruikt voor zijn zegenende gebaar. Dit is een tweede aanwijzing dat Bruegel bij het tekenen van zijn blad niet aan een prent dacht, want anders had hij beslist rekening gehouden met de spiegeling die optreedt bij het afdrukken. Om deze redenen zag Grossmann Bruegels tekening niet als een ontwerp. Hij opperde dat het blad werd gemaakt als een zelfstandig kunstwerk, om te bewaren in eigen kring of te schenken aan een vriend.10 Terwijl Grossmann veronderstelde dat het daarom al vroeg op een paneel werd geplakt, gaan de meeste andere auteurs ervan uit dat dit pas veel later gebeurde, mogelijk pas in de negentiende eeuw.11 Uit het dendrochronologische onderzoek dat Peter Klein in 2007 op verzoek van het museum uitvoerde, blijkt dat het paneel wel degelijk vroeg is. Het bestaat uit twee eikenhouten planken, afkomstig uit de Nederlanden of westelijk Duitsland, met een kapdatum op zijn vroegst in 1588, maar waarschijnlijker tussen 1598 en 1604.12 Hieruit kan worden afgeleid dat de tekening al enkele decennia na het ontstaan op het huidige paneel is geplakt. Aan de randen van het paneel zitten gaatjes en beschadigingen, die erop wijzen dat het in het verleden was ingelijst. Interessant zijn de – niet eerder opgemerkte – resten van vergulding op dezelfde paneelranden, die hier eveneens in verband mee kunnen staan.

Dat een dergelijk werk op papier ook daadwerkelijk bedoeld kon zijn om ingelijst aan de muur te hangen, bewijst de gravure van Galle. Al eerder werd gewezen op de omlijsting van de voorstelling, maar niet alle auteurs waren overtuigd dat deze een echte lijst moest representeren. Door een recentelijk ontdekte complete versie van Galle’s prent, hier voor het eerst afgebeeld, wordt deze twijfel weggenomen. Alle eerder bekende exemplaren blijken in meer of mindere mate afgesneden. Pas bij dit exemplaar, bewaard in het Museum of Western Art in Tokio (ill. 4), is de lijst in volle glorie te zien, met boven en rechts schaduwranden die voor een trompe-l’oeil effect zorgen.13

[caption id="attachment_14751" width="567" align="alignleft"]fig. 1 Philips Galle after Pieter Bruegel The Elder. The Resurrection, c. 1562-1563. Rotterdam, Museum Van Beuningen, inv. no. L 1974/14 (PK)fig. 1 Philips Galle after Pieter Bruegel The Elder. The Resurrection, c. 1562-1563. Rotterdam, Museum Van Beuningen, inv. no. L 1974/14 (PK)[/caption][caption id="attachment_14752" width="583" align="alignleft"]fig. 2 Pieter Bruegel The Elder, The Resurrection under infraredfig. 2 Pieter Bruegel The Elder, The Resurrection under infrared[/caption][caption id="attachment_14753" width="541" align="alignleft"]fig. 3 Hendrick Goltzius. The Resurrection, 1596. Rotterdam, Museum Boijmans Van Beuningen, inv. no. BdH 2693 (PK)fig. 3 Hendrick Goltzius. The Resurrection, 1596. Rotterdam, Museum Boijmans Van Beuningen, inv. no. BdH 2693 (PK)[/caption][caption id="attachment_14754" width="575" align="alignleft"]fig. 4 Phillips Galle after Pieter Bruegel The Elder. The Resurrection, c. 1562-1563. Tokyo, National Museum of Western Artfig. 4 Phillips Galle after Pieter Bruegel The Elder. The Resurrection, c. 1562-1563. Tokyo, National Museum of Western Art[/caption]

Footnotes

1 Sporen van groene dekverf zijn te vinden in de boom en de takkenbos linksonder, mogelijk een latere toevoeging.

2 Tolnai 1925, pp. 73-74. Zie ook: De Tolnay 1952, p. 91. Vgl. Cohen 1924.

3 Grossmann 1954, pp. 54-63; Münz 1961, p. 239.

4 Vgl. Mielke 1996, pp. 62-63; M. Sellink in Rotterdam/New York 2001, p. 221.

5 Brussel, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, inv. 584.

6 New Hollstein 2006, nr. 5; New Hollstein 2001, nr. 172. Vgl. M. Sellink in Rotterdam/New York 2001, pp. 221-224. Zie ook: T. Riggs in Von Simson/Winner 1979, pp. 172-173.

7 De opname werd in 2003 gemaakt met de ARTIST-camera van de firma Art Innovation (Hengelo). Vgl. Ilsink 2012, met afbeeldingen van enkele andere met deze multispectrale camera vervaardigde opnamen (ultraviolet-reflectie, infrarood en ‘false colour infrarood’).

8 Vgl. voor het volgende: Van der Coelen 2006, pp. 161-162. Zie voor de iconografie ook: Schrade 1932, pp. 332-335; F. Anzelewsky in Berlin 1975, p. 75; Ilsink 2012, pp. 18-20.

9 Goltzius: B. 38. Vgl. Van der Coelen 2006, nr. 90. Schongauer: B. 20. Dürer: B. 45. Schneemann 1986, pp. 31-33, relateert Bruegels compositie aan een houtsnede van Heinrich Vogtherr de Jonge van rond 1540, met linksachter eveneens een opkomende zon en met de groep vrouwen onderweg naar het graf.

10 Grossmann 1954, p. 62. Dat de tekening in eigen kring bleef, achtte Grossmann (1954, p. 59) bewezen door een geschilderde kopie van de hand van Pieter Brueghel de Jonge (voorheen in Bazel). Vgl. Ertz 1988/2000, pp. 439-440, voor een ander aan Brueghel de Jonge toegeschreven schilderij, eveneens gemaakt op basis van de tekening.

11 Grossmann 1955, p. 192. Vgl. Marijnissen 1988, p. 170 en Sellink 2007, pp. 182-183, die het paneel als negentiende-eeuws beschouwden.

12 Prof. dr. Peter Klein, Report on the dendrochronological analysis of the panel ‘Resurrection’ (Breughel, P. the Elder), Hamburg, 27 juli 2007 (laatste kernhoutring uit 1581, 4 spinthoutringen).

13 De volledige omlijsting wordt niet beschreven onder New Hollstein 2006, nr. 5. Met dank aan Christopher Mendez, Londen, die het complete exemplaar in 2007 in bezit had en aan het museum van Tokio verkocht.

Show research Netherlandish Drawings of the Fifteenth and Sixteenth Centuries
Show catalogue entry Hide catalogue entry

All about the artist

Pieter Bruegel (I)

Brueghel circa 1526/1530 - Brussel 1569

Pieter Bruegel was born around 1525, probably in or near Breda. From 1551 he worked in Antwerp, at the time one of the most important cities in Western Europe....

Bekijk het volledige profiel