Previous Next Facebook Instagram Twitter Pinterest Back to top
Study of a Tobacco Plant

Study of a Tobacco Plant

Hendrick Goltzius (in circa 1585)

Ask anything

Loading...

Thank you. Your question has been submitted.

Unfortunately something has gone wrong while sending your question. Please try again.

Request high-res image

More information

Specifications

Title Study of a Tobacco Plant
Material and technique Metalpoint on ivory coloured prepared paper or parchment
Object type
Drawing > Two-dimensional object > Art object
Location This object is in storage
Dimensions Height 98 mm
Width 72 mm
Artists Tekenaar: Hendrick Goltzius
Accession number H 2 recto (PK)
Credits Bruikleen / Loan: Stichting Museum Boijmans Van Beuningen 1940 (voormalige collectie / former collection Koenigs)
Department Drawings & Prints
Acquisition date 1940
Age artist Between 22 and 32 years old
Signature none
Watermark none
Collector Collector / Franz Koenigs
Provenance Cornelis Ploos van Amstel (1726-1798), Amsterdam, his (†) sale, Amsterdam (Van der Schley et al.), 3 March 1800, Album UU, no. 49 (‘Twee stuks, Planten en Kruiden; op dito [tablet], door denzelven [H. Goltzius]), with no. 48 (‘Twee stuks, een Hondje en een leggend Schaap; op tablet door denzelven’), fl. 2,10 to Schlij [copy RKD]; Sir Thomas Lawrence (1769-1830), London; (?) acquired by Samuel Woodburn (1786-1853), London; Franz W. Koenigs (1881-1941), Haarlem; on loan to the museum, 1935-1940; purchased with the Koenigs collection by D.G. van Beuningen (1871-1955), Rotterdam and presented to the Stichting Museum Boymans, 1940; on loan to the museum since 1940
Research Netherlandish Drawings of the 15th and 16th Centuries.
Literature Reznicek 1961, vol. 1, p. 208 and no. 411, ill. 58; Bol 1963, no. 19; Amsterdam/New York/Toledo 2003, p. 170, ill. 70; Paris/Rotterdam 2014, no. 5 (not exhibited)
Material
Object
Geographical origin Northern Netherlands > The Netherlands > Western Europe > Europe

Author Yvonne Bleyerveld

This description is currently only available in Dutch.

In 1605 publiceerde de uit Duitsland afkomstige en in Deventer werkzame schrijver en graveur Matthias Quad het boekje Die Jahr Blum, dat hij opdroeg aan zijn opdrachtgever en vriend Hendrick Goltzius, schilder en graveur in Haarlem. Volgens Quad bezat Goltzius een mooie bloementuin waarin hij exotische en inheemse bloemen en planten kweekte, ter ontspanning na een drukke dag.1 Waarschijnlijk behoorde deze tuin bij het huis aan de Haarlemse Jansstraat, dat Goltzius in 1603 gekocht had. Goltzius was voor zover bekend een van de eerste Nederlandse kunstenaars die een tuin aanlegden.2

Goltzius’ interesse in botanie blijkt ook uit deze Studie van een tabaksplant. De realistisch getekende, goed getroffen kenmerken van de Nicotiana tabacum getuigen van directe waarneming. Het betreft een vrijstaand exemplaar uit een (botanische) tuin, niet om een plant met weinig ruimte in een vol tabaksveld. De plant heeft grote bladeren met een gegolfde bladrand. De onderste bladeren staan dicht opeen en vormen een slordig rozet. Ze zijn gekruld en tonen sporen van verwelking, wat karakteristiek is voor de tabaksplant. Opmerkelijk is dat bovenin de plant, vlak onder de bloemen, vrij brede bladeren met een hartvormige voet zitten. Meestal hebben tabaksplanten op deze positie meer onopvallende en langwerpige bladeren. Ook de bloemen wijken af van de gebruikelijke bloeiwijze van de plant: in plaats van gestileerde vijftallige bloemen tekende Goltzius knoppen die in een schermvorm lijken samen te komen – ook bij de losse bloem linksboven is dat het geval. Toch kan dit juist het resultaat zijn van een studie ‘naar het leven’, waarbij Goltzius kijkend en zoekend naar de juiste opbouw de bladvorm en bloemen enigszins aanpaste.3

Goltzius tekende de tabaksplant met metaalstift op een tabletje (zie ook inv. nr. MB 1958/T 4 en MB 1958/T 5). Op de achterzijde bevindt een eveneens in metaalstift en met grote zorgvuldigheid getekende studie van een linkerhand en – overdwars – van twee gesloten ogen en een neus. Deze tabletten of tafeletten, waarvan Goltzius er verschillende maakte, werden wel tot een klein boekje samengebonden. Dergelijke boekjes dienden om schetsen te maken – ze konden gemakkelijk worden meegenomen, zodat een kunstenaar altijd tekenmateriaal voorhanden had.4 Ook dit tafelet zal deel hebben uitgemaakt van zo’n boekje, gezien het kleine formaat en het feit dat het aan beide zijden betekend is. Op basis van de minutieuze tekenstijl dateerde Reznicek de studies op de keerzijde omstreeks 1585. Hij suggereerde dat het blad behoorde tot een schetsboekje dat Goltzius in de jaren tachtig en mogelijk ook daarna nog gebruikte.5 Vermoedelijk bezat Goltzius meer van dergelijke boekjes. Zo behoorde ook een drietal tekeningen die dezelfde hond voorstellen, getekend omstreeks 1597 met metaalstift op tafeletten, oorspronkelijk tot één boekje.6

Er is van Goltzius slechts één andere tekening van een afzonderlijke plant bekend, een Studie van een bloeiende vingerhoedskruid (Digitalis) in pen en bruine inkt, gedateerd 1592.7 Toch moet hij vaker botanische tekeningen gemaakt hebben, want in enkele veilingcatalogi uit de late achttiende en vroege negentiende eeuw worden verscheidene plantenstudies van Goltzius’ hand genoemd.8 Een grote, bloeiende tabaksplant staat ook op de door Goltzius ontworpen en gegraveerde De grote Hercules of ‘Knollenman’ uit 1589, maar deze plant – links op de voorgrond – heeft een andere vorm dan die op de Rotterdamse tekening.9

Deze Studie van een tabaksplant is afkomstig uit de verzameling Cornelis Ploos van Amstel (1726-1797), zoals blijkt uit het handschrift op de keerzijde. Bij de veiling van de collecties van deze Amsterdamse verzamelaar in maart 1800, wordt de tekening waarschijnlijk genoemd onder nr. 49 in kunstboek UU: ‘Twee stuks, Planten en Kruiden; op dito, door denzelven’.10

Footnotes

1 Veldman 2001, p. 61; Amsterdam/New York/Toledo 2003, p. 310 (n. 78, Leeflang).

2 Goltzius werd gevolgd door Rubens in Antwerpen en Roelandt Savery in Utrecht, zie Amsterdam/New York/Toledo 2003, p. 171 (Plomp).

3 Met dank aan bioloog Frans Smeding.

4 Zie bijvoorbeeld Boon 1978, nr. 616, voor een in leer gebonden schetsboekje van een anonieme kunstenaar, bestaande uit elf bladen ivoorkleurig geprepareerd papier. De anonieme maker was werkzaam in de omgeving van Goltzius in de jaren 1586-1587. Er is wel gesuggereerd dat tafeletten werden hergebruikt, omdat metaalstift met een natte penseel verwijderbaar is en de gegrondeerde drager dan opnieuw betekend kon worden, zie Van de Wetering 1991 en een reactie hierop in **** .

5 Reznicek 1961, p. 438. Tot ditzelfde schetsboekje behoorde volgens Reznicek een studieblad met een hoofd en twee handen (London, The British Museum); Popham 1932, p. 160, nr. 2; Reznicek 1961, nr. 326.

6 Reznicek 1961, nrs. 412-414: Zittende Drentse patrijshond, Amsterdam, Amsterdams Historisch Museum; Schapelhouman 1979, nr. 39. Slapende spaniël, Parijs, Fondation Custodia, coll. Frits Lugt; Boon 1992, nr. 106. Slapende spaniel, Berlin, Kuperstichkabinett, zie Bevers 1997, p. 395, nr. 4. Zie ook Amsterdam/New York/Toledo 2003, nr. 61 en nr. 60 (Staande geit – eveneens een tafelet uit een schetsboekje).

7 Edgware (Middlesex), Sammlung Edmund Schilling, Reznicek 1961, nr. 409.

8 Reznicek 1961, p. 481, nrs. 77-78, zie ook idem, p. 209.

9 New Hollstein 2012, nr. 156.

10 Zie herkomst van de besproken tekening.

Show catalogue entry Hide catalogue entry

All about the artist

Hendrick Goltzius

Mühlbracht (Bracht-am-Niederrhein) 1558 - Haarlem 1617

Hendrik Goltzius was an engraver from Haarlem. In the beginning he mainly engraved works designed by other artists, but later also used his own designs....

Bekijk het volledige profiel