Auteur: Katinka Duffhuis
Kristians Tonny maakt in de jaren dertig verschillende reizen die zijn werk hebben beïnvloed. Van 1930 tot 1932 woont hij in Tanger (Marokko), en in 1937 reist hij langdurig door de Verenigde Staten, Mexico en Guatemala. In 1949 vestigt Tonny zich uiteindelijk met zijn toekomstige vrouw Eeke van der Schaaf in zijn geboortestad Amsterdam, na een verblijf van ruim dertig jaar in het buitenland. Hier leeft hij in vergelijking met zijn Parijse jaren een teruggetrokken leven, maar blijft actief als kunstenaar. In deze periode exposeert hij minder: hij weet niet goed te aarden in de Nederlandse kunstwereld waar het surrealisme nooit dezelfde invloed heeft gehad als in Parijs.[1] Kunstcriticus Hans Redeker schrijft in 1964: ‘Uit dit verfranst en Parijzenaar geworden wonderkind ontstond de naoorlogse Kristians Tonny, zwervend langs de cafés en terrassen van het Leidseplein, als kunstenaar bijna vergeten, afgeschreven, vreemde in een artistiek klimaat beheerst door andere en hoofdzakelijk abstracte uitingen.’[2] Met de internationale groep surrealisten verwateren de contacten wanneer hij in Amsterdam woont, maar vanaf 1967 neemt Tonny deel aan activiteiten van de Nederlandse surrealistische kring van het Bureau de Recherches Surréalistes en Hollande. Deze was zo’n tien jaar eerder opgericht door de kunstenaar Her de Vries.[3] Tonny woont in de Amsterdamse Stadionbuurt, waar hij regelmatig in het caférestaurant op het Stadionplein te vinden is. Kroegeigenaar Charles van Dijk neemt Tonny onder zijn hoede, en scheldt meermaals een openstaande rekening kwijt als Tonny niet genoeg geld heeft om deze te betalen. Als blijk van dank of in ruil voor een openstaande schuld schenkt Tonny hem enkele werken op papier van zijn hand, waaronder deze twee tekeningen, nu in het bezit van Museum Boijmans Van Beuningen. Een van de werken bevat het opschrift ‘Pour Charles’.[4]
Vermoedelijk maakt Tonny de tekeningen in de jaren zestig, nadat hij de transfertechniek achter zich heeft gelaten omdat de hoge concentratie die daarbij nodig was teveel van zijn ogen begon te eisen.[5] Hij richt zich nu vooral op het maken van schilderijen en pentekeningen, waarbij hij ook automatisch te werk gaat. Door de pen met korte bewegingen, soms dikker aangezet en soms wat subtieler, te bewegen over het papier ontstaan verschillende voorstellingen. De tekening laat zich eerst als geheel lezen, maar ieder afzonderlijk deel levert weer een nieuwe ontdekking op in de wirwar van lijnen en vormen. Hoewel deze composities niet blind getekend zijn, heeft de lijnvoering paradoxaal genoeg een zoekender karakter dan de eerdere transfertekeningen. Door de figuren die hierbij ontstaan, wordt Tonny’s werk door kunstcritici vaak vergeleken met dat van Jheronimus Bosch, Pieter Bruegel de Oudere of William Blake.[6] Redeker schrijft in 1968 in het Algemeen Handelsblad over Tonny’s werk: ‘nog steeds is zijn verbeeldingswereld een bizarre, bevolkt met menselijke en dierlijke wezens, die zich als verdichtingen binnen het gecompliceerde lijnenspel van zijn landschapsvisioenen aftekenen […] zoals de uitgeteerde zwervers en bajesklanten in de overwoekerde ruïnes van Piranesi’s gezichten op Rome of Tivoli’.[7]
