Recuperatie door de Staat van op onwettige wijze verkochte tekeningen (1945-)

De Collectie Koenigs, althans het merendeel daarvan (circa 80%), bevindt zich sinds 1935 ononderbroken in Museum Boijmans. Na afloop van de oorlog zijn op basis van internationale afspraken, waaronder de ‘Joint Declaration’ (Inter-Allied Declaration against Acts of Dispossession committed in Territories under Enemy Occupation and Control) van 1943 >MEER, 178 vermiste tekeningen langs verschillende wegen teruggekeerd en weer aan de collectie teruggevoegd, steeds als rijksbruikleen, omdat het museum zelf geen eigenaar is. De Nederlandse Staat is vanwege de onwettige verkoop door Van Beuningen ingevolge de zojuist genoemde wetgeving eigenaar van alle gerecupereerde vermistetekeningen geworden. Zij geeft de teruggekeerde tekeningen in langdurig bruikleen aan het museum via de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (voorheen Instituut Collectie Nederland), die de rijkscollecties beheert. De restitutie van 33 vermiste tekeningen (uit Dresden en Leipzig) door de regering van de voormalige Duitse Democratische Republiek (DDR) in januari 1987 bracht de toen vrijwel onbekende Collectie Koenigs weer onder de aandacht. De Staat heeft toen besloten om de oude aanspraken op de vermiste tekeningen van de Collectie Koenigs te hernieuwen en bracht daartoe in 1989 een recherchecatalogus uit:Missing Old Master Drawings from the Franz Koenigs Collection claimed by the State of The Netherlands. [Koenigscat1989voorw.pdf] Deze publicatie [ill.] werd wereldwijd verspreid over diplomatieke posten, musea, kunsthandels, veilinghuizen en kunsthistorische bibliotheken en documentatiecentra. Tegelijk verscheen een artikel getiteld ‘Lost Treasures’ in het tijdschriftARTnews [ill.] waarin nader werd ingegaan op de claim en de aanwijzingen dat het grootste deel van de vermiste tekeningen zich in Moskou zou bevinden. [Koenigs 1990.pdf]

L: De ‘Koenigs-catalogus’ van 1989 [Koenigscat1989voorw.pdf]
R: Artikel in het tijdschrift ARTnews, February 1990 [Koenigs 1990.pdf]

In 1992 werd door de Russische Minister van Cultuur officieel bekend gemaakt dat een groot aantal vermiste Koenigs-tekeningen was teruggevonden in het Pushkin Museum in Moskou. Een Nederlands-Russische bilaterale werkgroep inzake de teruggave van de Collectie Koenigs werd ingesteld door beide regeringen en in november 1993 werd door Nederlandse deskundigen tijdens een officieel bezoek aan Moskou een inspectie gedaan, waardoor de omvang van de groep teruggevonden tekeningen bekend werd: 307 bladen van de 528. In 1995 werden de tekeningen als eigen bezit in het Pushkin Museum tentoongesteld met de geïllustreerde catalogusFive Centuries of European Drawings. The Former Collection of Franz Koenigs [ill.]. De Nederlandse regering organiseerde gelijktijdig een eigen expositie getiteld Counterparts van Koenigs-tekeningen uit Museum Boijmans, op een locatie elders in Moskou, om de aandacht te vestigen op de Nederlandse eigendomsclaim [ill.]. Sindsdien is de door de Nederlandse regering geëiste restitutie van deze tekeningen onderwerp van voortdurend diplomatiek overleg.

L: Tentoonstellingscat. Pushkin Museum, 1995
R: Tent.cat. Counterparts, Moskou 1995

In 2004 werden door de regering van Oekraïne 139 vermiste tekeningen (en 3 prenten) uit de Collectie Koenigs aan de Nederlandse regering gerestitueerd, op basis van erkenning van de Nederlandse aanspraken [ill.]. [NvW_artikel_Osteuropa.pdf] Zij werden in de zomer van dat jaar officieel overgedragen bij de opening van de tentoonstelling ‘German Master Drawings from the Koenigs Collection. Return of a Lost Treasure’ in Museum Boijmans Van Beuningen [ill.], in het bijzijn van het kroonprinselijk paar, de minister-president en de staatssecretaris voor Cultuur, de Oekraïense president en mr. W.O. Koenigs, een zoon van de verzamelaar [ill.]. [FKcat2004.pdf] De tekeningen (en prenten) zijn vervolgens als langdurige bruikleen van de Nederlandse Staat aan het museum herenigd met de Collectie Koenigs. Buiten de 307 nog niet gerecupereerde tekeningen in Moskou zijn er nog 44 tekeningen vermist. Deze zijn beschreven in de catalogus van 2004 (pp. 149-155). [FKcat2004missing.pdf]

L: Teruggevonden Koenigs-tekeningen, Kiev 2004
M: Tentoonstellingscatalogus Rotterdam 2004
R: Mr. W.O. Koenigs (links) bij de opening van de tentoonstelling ‘Return of a Lost Treasure’ Met minister-president dr. J.P. Balkenende, prinses Maxima en kroonprins Willem-Alexander (Museum Boijmans Van Beuningen, 9 juli 2004)

 

De Tweede Collectie Koenigs in eigendom van de nazaten

Na de fiduciaire eigendomsoverdracht van zijn collectie in 1931, bestendigd in 1935, is Koenigs doorgegaan met verzamelen, zij het op een beperktere schaal en in stilte. De eerste collectie, die zich sinds 1935 in bruikleen in Museum Boijmans bevond, beschouwde hij als een afgerond geheel. Koenigs legde een nieuwe verzameling tekeningen en nu ook prenten (van vooral Rembrandt) aan. Zo verwierf hij in 1937 tientallen werken van Frits Lugt. Hij bewaarde zijn nieuwe collectie deels bij kunsthandel Cassirer in Amsterdam (de betere bladen), deels in zijn appartement in Berlijn (de mindere), waar deze na afloop vande oorlog werden aangetroffen en geïnventariseerd door dr. Helmuth Lütjens. Na het overlijden van Koenigs’ weduwe in 1946 zijn de ongeveer 200 tekeningen en de prenten, samen met een aantal schilderijen, verdeeld onder de vijf toen nog levende kinderen. Deze tekeningen en prenten dragen niet het verzamelaarsmerk van Franz Koenigs.

Delen van de verdeelde tweede collectie zijn nadien afgestoten door de verschillende erfgenamen. Van 1976/1982 tot 2000 had Museum Boijmans Van Beuningen het erfdeel van mw. C van der Waals-Koenigs (1915-1995), oudste dochter van de verzamelaar, in bruikleen. Dit omvatte 3 schilderijen van Henri de Toulouse-Lautrec, 41 tekeningen van diverse kunstenaars en 46 prenten, merendeels litho’s van Toulouse-Lautrec. Eind 2000 is door haar erven de bruikleen beëindigd. >MEER / >MEER Op 23 januari 2001 zijn deze kunstwerken bij Sotheby’s in New York geveild. >MEER Museum Boijmans Van Beuningen was niet succesvol op de veiling zelf >MEER, maar wist nadien voor 2.100.000 euro de tekeningen-serie ‘De twaalf maanden’ van Hans Bol uit 1580-81 te verwerven. >MEER In 2001 schonk een andere dochter 21 tekeningen uit haar erfdeel aan Teylers Museum in Haarlem. >MEER Op 25 januari 2007 zijn zes tekeningen van oude meesters uit de nalatenschap van Franz Koenigs, zoon van de verzamelaar, bij Christie’s in New York geveild. In veilingen bij Christie’s in Londen op 6-7 februari en 28 maart 2007 werd daaruit vervolgens nog een aantal tekeningen en prenten verkocht, waaronder aquarellen van Cézanne en Manet. Eerder al, in 1994, was de olieverfschets van Edouard Manet voor zijn beroemde schilderij Bar aux Folies-Bergères, die al sinds 1938 in bruikleen verbleef in het Stedelijk Museum in Amsterdam, daar opgehaald en vervolgens in Londen geveild. Zo ook de tiendelige prentserie ‘Elles’ van Toulouse-Lautrec. Een belangrijk schilderij van Cézanne uit het erfdeel van mevrouw A.K.M. Boerlage-Koenigs, voorkomend op de lijst van beschermde kunstwerken behorende bij de Wet Behoud Cultuurbezit, dat dreigde te worden geëxporteerd om in New York te worden geveild kon voor Nederland (en als bruikleen voor het museum) bewaard blijven doordat een anonieme particulier het in 1998 op de valreep aankocht en onderbracht in de Stichting Willem van der Vorm, die de langdurige bruikleen aan Museum Boijmans Van Beuningen continueerde. >MEER

Volgende: Eigendomsclaim van een kleindochter van de verzamelaar