Restitutie van het schilderij ‘De Theems bij Londen’ door Jan Toorop, inv. 2090

Jan Toorop, ‘De Thames’

‘De Theems bij Londen’ (1885), een vroeg werk van de belangrijke Nederlandse kunstenaar Jan Toorop (1858-1928), werd 1937 door de toenmalige eigenaar Ernst Flersheim (1862-1944) - die bevriend was geweest met de kunstenaar en verscheidene werken van hem in bezit had - verkocht aan de Haagse Kunsthandel G.J. Nieuwenhuizen Segaar. Flersheim was als Duitse jood in maart 1937 uitgeweken naar Nederland. Kort daarna vond de transactie plaats tussen Flersheim en Nieuwenhuizen Segaar. Het schilderij bevond zich op dat moment in Londen en werd na de koop vanuit Londen naar Nederland overgebracht. Het werd bij de kunsthandel gekocht door Museum Boijmans, samen met een schilderij van Bart van der Leck. Flersheim ontving voor het schilderij ƒ 3.500,- van de handelaar; het museum betaalde voor de werken van Toorop en Van der Leck tezamen een bedrag van ƒ 6.000,-. Het werk van Toorop werd na aankoop door het museum verzekerd voor een bedrag van ƒ 5.000,-.

Voor Museum Boijmans was het schilderij ‘De Theems bij Londen’ een van de eerste aankopen op het gebied van de moderne kunst. Het werk geldt als een belangrijk vroeg schilderij van Jan Toorop en is regelmatig getoond in presentaties van de collectie.

In 2005 besloten de erfgenamen van Ernst Flersheim, de Gemeente Rotterdam/ Museum Boijmans Van Beuningen gezamenlijk een bindend advies te vragen aan de Adviescommissie Restitutieverzoeken Cultuurgoederen en Tweede Wereldoorlog inzake een geschil tussen de Gemeente Rotterdam en de erfgenamen van Ernst Flersheim over het schilderij ‘De Theems bij Londen’ van Jan Toorop.

Op 12 maart 2008 heeft de Adviescommissie haar advies afgegeven. De commissie heeft geconstateerd dat het werk als gevolg van omstandigheden die direct verband hielden met het naziregime door de toenmalige eigenaar is verkocht. Daarnaast heeft de commissie geoordeeld dat geen sprake geweest is van onzorgvuldig handelen door het Museum Boijmans dan wel de Gemeente Rotterdam bij deze aankoop.

Het bindend advies van de commissie luidt: “De Gemeente Rotterdam is gehouden tot teruggave van het schilderij ‘De Theems bij Londen’ aan de erfgenamen van Ernst Flersheim, tegen betaling door deze erfgenamen van een bedrag van € 30.397,50 aan de Gemeente Rotterdam.”

De prijs van ruim € 30.000 die door de commissie is vastgesteld is de geïndexeerde prijs waarvoor het werk in 1937 door Flersheim werd verkocht; deze komt niet overeen met de huidige marktwaarde van het werk, die vele malen hoger ligt.

De Restitutiecommissie kwam na zorgvuldige afwegingen tot bovengenoemde uitspraak. Alle partijen toonden verheugd dat er klaarheid was gebracht in een lang slepende zaak. In goed overleg hebben de Gemeente Rotterdam en Museum Boijmans Van Beuningen het schilderij begin 2009 geretourneerd aan de erfgenamen van de heer Flersheim, de heer Walter A. Eberstadt te New York en zijn zus A.J. Collier-Eberstadt te Londen.

De Erven Flersheim hebben niet alleen het schilderij ‘De Theems’ geclaimd, maar eerder ook de tekening ‘Godsvertrouwen’ van Jan Toorop. Deze tekening is in 2001 geretourneerd aan de toenmalige erfgenaam van de heer Flersheim, de heer Walter Eberstadt.

Het museum heeft de geschiedenis rondom deze twee kunstwerken uitputtend gedocumenteerd en laten onderzoeken door drs Anita Hopmans, hoofdconservator moderne kunst bij het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD).
De resultaten van haar onderzoek zijn gepubliceerd in het rapport Omstreden bezit. Over de herkomst van twee werken van Jan Toorop in het Museum Boijmans: het schilderij De Theems (1885) en de tekening Godsvertrouwen (1907). [PDF, 1,3MB]

Zie ook:
A. Hopmans, Verwerving en restitutie: de zaak Toorop / Acquisition and Restitution: the Toorop Case, Rotterdam (Boijmans Studies) 2008.