Beeldengroep van een altaarstuk in de kerk van Boussu-lez-Mons, inv. BEK 1757 a-f

Boussu: beeldengroep Boussu: beeldengroep Boussu: beeldengroep

In 2006 ontvangt de Stichting Museum Boijmans Van Beuningen een schenking van een aantal houten middeleeuwse beelden, zes fragmenten van het Mariaretabel uit de kerk van Boussu-lez-Mons (België). De beeldengroep is datzelfde jaar verworven in de kunsthandel. Van 16 februari tot en met 25 mei 2008 worden de fragmenten samen met andere beelden uit de collectie Schoufour-Martin tentoongesteld in het museum. Bij de tentoonstelling verschijnt de gelijknamige catalogus ‘Uit het goede hout gesneden’.

In de periode van deze tentoonstelling krijgt het museum de melding dat de beelden in 1914 zijn gestolen uit de kerk van Boussu-lez-Mons. De diefstal is inmiddels verjaard. Desalniettemin stelt het museum een onderzoek in en gaat zij een gesprek aan met de gemeente Boussu over de mogelijke teruggave van de objecten. In goed overleg wordt besloten de beelden in langdurig bruikleen te geven aan de kerk, onder de bindende voorwaarde dat de klimaat- en veiligheidscondities in de kapel waar de beeldengroep tentoongesteld wordt, in orde zijn.

Geschiedenis

Het Mariaretabel voor de kerk van Boussu-lez-Mons moet rond 1520 in de Zuidelijke Nederlanden zijn ontstaan. Het heeft vermoedelijk een Brusselse herkomst. De beelden- groep is gemaakt van eikenhout en moet ooit gepolychromeerd zijn geweest. De groepjes zijn bijna allemaal doormidden gebroken geweest en hersteld. Het retabel bestaat uit drie hoofdonderdelen.

In het midden is het Sterfbed van Maria verbeeld. Hierboven zijn de Tenhemelopneming en de Kroning van Maria voorgesteld, met aan de linkerkant de Besnijdenis en aan de rechterkant de Geboorte. De beeldengroep met zes fragmenten stond oorspronkelijk aan de voorkant van de hoofdvoorstellingen.

Niet alleen de zes fragmenten die zich thans in de museumcollectie bevinden, ontbreken in het huidige retabel. In 1971 en 1981 zijn zeven groepen uit de hollijsten ontvreemd en ook het Christuskind uit de Aanbidding der Herders (Geboorte) is verdwenen.

De herkomstgeschiedenis van de beeldengroep is terug te voeren tot 1873. Het maakte in de periode vóór 1914 – het jaar van de diefstal – deel uit van het Mariaretabel dat was opgesteld in een geblindeerd raam van de Sint-Goriskerk (Saint- Géry) in Boussu-lez-Mons in de provincie Henegouwen. Uit 1915 (31 Juli) stamt een proces-verbaal van de rechtbank gezeteld in Mons (Bergen). Terecht staan twee mannen die ervan worden verdacht in de nacht van 3 op 4 december 1914 het onderste gedeelte – bestaande uit twaalf houten beelden – van een ‘retable gothique appartenant à l’église H Géry’ te hebben gestolen. Uit dezelfde kerk is ook ontvreemd een bedrag van 50 francs. De verdachten wordt naast (medeplichtigheid aan) diefstal ten laste gelegd dat ze de beelden in de loop van december 1914 hebben verborgen in Jemappes of elders in België. De opgelegde straf bestond uit zes maanden cel en een geldboete van 196 francs 79 centimes.

Tot 1961 is de verblijfplaats van de beeldengroep onbekend. In dat jaar zijn de fragmenten te zien in de tentoonstelling ‘Nederlandse Primitieven uit Nederlands particulier bezit’ in Singer Museum Laren. Vermeld wordt dat de fragmenten uit de ‘coll.: Erven Mr. R. Meurs, Hilversum’ afkomstig zijn.

In 1976 is de beeldengroep in handen van de antiquair G.M.J. (Gerard) Lommen in Maastricht. De Gemeente Boussu is hiervan op de hoogte en doet een beroep op dhr. Lommen om te overwegen de beelden af te staan en zo het geheel te herenigen. Uit een artikel in het tijdschrift De antiquair (december 1976) blijkt dat Lommen niet aan dit verzoek heeft voldaan. In hetzelfde artikel wordt opgemerkt dat de beeldengroep door de kapelaan aan een Zweedse ingenieur was verkocht omdat er geld nodig was voor de verbouwing van de kerk. Koningin Astrid zou er alles aan hebben gedaan om de beelden weer op hun oude plek terug te krijgen. In de tekst wordt een oproep gedaan aan mecenassen voor financiële steun om de beelden terug te laten keren op hun oorspronkelijke plek. De antiquair zou bereid zijn ze aan de gemeente Boussu te verkopen, maar deze heeft geen geld. Het moet zijn mislukt: in 1978 is de beeldengroep nog in bezit van Lommen en wordt door hem te koop aangeboden op de 12de Nederlandse Kunst-en Antiekbeurs in Breda. Uiteindelijk wordt de beeldengroep in 2006 door de verzamelaar Jacques Schoufour te goeder trouw aangekocht in de kunsthandel. Een jaar later schenkt het echtpaar Schoufour-Martin hun beeldencollectie aan Museum Boijmans Van Beuningen, dat het in 2008 tentoonstelt en publiceert.

Catalogus "Uit het goede hout gesneden"

Marieke van Vlierden met een bijdrage van Jeroen Giltaij, Uit het goede hout gesneden. Middeleeuwse beelden uit de collectie Schoufour-Martin (reeks Boijmans Studies), Rotterdam 2008 (ISBN 978-90-6918-227-8).

De retabelfragmenten zijn hierin beschreven en afgebeeld op pp. 169-171, cat.nr 51.[PDF, 221MB]