Nieuwsbrief
Erasmus in beeld 2008
Erasmus in beeld 2008

Erasmus in tien punten

Erasmus als humanist, hervormer, pacifist, pedagoog, filosoof, theoloog, literator, journalist - door kenner Hans Trapman.

Jan van Scorel, Portret van een jonge scholier, 1531. Museum Boijmans Van Beuningen
Jan van Scorel, Portret van een jonge scholier, 1531. Museum Boijmans Van Beuningen

Wie was Erasmus? Een simpele vraag met een antwoord dat niet in een enkele zin te vatten is. Hans Trapman is bijzonder hoogleraar cultuurgeschiedenis aan de Faculteit der historische en kunstwetenschappen van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij omschrijft Eramus aan de hand van tien karaktereigenschappen.

PRODUCTIEF
Meestal zijn meningen over Erasmus in feite meningen over de ‘Lof der zotheid’. Maar Erasmus heeft meer geschreven. zijn oeuvre telt ruim honderd titels en is zeer gevarieerd. Het omvat verhandelingen, gedichten, commentaren en ruim 1600 brieven. Erasmus verzorgde bovendien tekstuitgaven van het Nieuwe Testament, klassieke auteurs en kerkvaders. Hij vertaalde veel Griekse teksten in fraai Latijn. Voor een zinnig oordeel over Erasmus dienen ook andere werken dan de ‘Lof’ toch minstens doorgebladerd te worden.

VROUWVRIENDELIJK
Erasmus juichte het toe als vrouwen zich intellectueel ontwikkelden. Zij konden veel beter trouwen dan zich opsluiten in een klooster. Als het huwelijk slecht was, konden zij er nog iets van maken door zich soepel en vergevingsgezind op te stellen. Een vroege feminist was Erasmus niet, maar hij dacht op dit terrein minder traditioneel dan zijn medekatholieken. Het absolute verbod op echtscheiding vond hij onrechtvaardig. Een meisje dat uitgehuwelijkt was aan een syfilislijder moest kunnen scheiden.

RELIGIEUS
Het grootste deel van Erasmus’ werk is religieus van aard. Hij schreef onder meer een gebedenboek, een stervenskunst en het ‘Handboek van de christenstrijder’. Een moderne onderzoeker noemde dit het ‘saaiste boek uit de geschiedenis van de vroomheid’, maar in Erasmus’ tijd was het zeer populair. Want het ‘Handboek’ leerde dat de innerlijke en geestelijke kant van het christendom belangrijker was dan kerkelijke rituelen en voorschriften. Het effect bleek voor velen bevrijdend.

SOCIAAL
Etiquette is weer in de mode. De vraag ‘hoe hoort het eigenlijk’ houdt ook veel jongeren bezig. Erasmus schreef er een populair boekje over. Veel zal ons vertrouwd voorkomen: niet in iemands gezicht hoesten, aan tafel niet de lekkerste hapjes voor jezelf nemen. Dat je niet mag lachen om obscene woorden of gebaren, klinkt minder eigentijds. Maar het advies bij sport en spel geen ruzie te maken en de beslissing van een scheidsrechter te respecteren, kan nog wel even mee. Erasmus concludeert: de essentie van etiquette is rekening houden met een ander en diens fouten zo nodig door de vingers zien.

MEER DAN FILOSOOF
Wie bij De Slegte op zoek gaat naar Erasmus komt terecht bij de afdeling filosofie. Men moest de humanist, hervormer, pacifist, pedagoog, filosoof, theoloog, literator, journalist, etcetera, nu eenmaal ergens onderbrengen. Erasmus was als filosoof in elk geval geen systematisch denker. Wat hij graag zijn ‘christelijke filosofie’ (philosophia christiana) noemde, was geen abstract systeem, maar een levensregel die iedereen kon begrijpen.

SELFMADE
Erasmus’ correspondentie vertelt ons veel over zijn persoon, of liever hoe hij als persoon gezien wilde worden. Want veel brieven heeft hij zelf voor publicatie bewerkt. Hij verschijnt daarin als een selfmade intellectueel zonder familiebanden, gesteld op vriendschap; een geleerde die zijn literaire studies dienstbaar maakte aan de bijbelwetenschap, maar vaak ondankbaarheid oogstte. De overgevoelige jeugdbrieven aan Servaas Rogier, de medemonnik uit zijn kloostertijd, publiceerde hij niet. Dat werd voer voor psychologen: was Erasmus homoseksueel? Wie zal het zeggen? De brieven vormen geen sterk bewijs; het lijken eerder stijloefeningen.

TOLERANT
Erasmus geldt als symbool van tolerantie. Dat betekent niet dat hij - in moderne zin - voorstander was van een pluralistische samenleving. Hij zag iedereen liefst als lid van de ene christelijke kerk. Dat garandeerde tevens de sociale cohesie. Hij betreurde het dat de reformatie tot een scheuring leidde. Maar hij wilde de eenheid niet met geweld opleggen, dus zeker geen executies van ketters. Hij achtte dwang in geloofszaken ongeoorloofd, ook tegenover joden en moslims.

ELEGANT
Erasmus’ ideaal was een elegante Latijnse stijl, die nergens herinnerde aan de ‘barbaarse’ middeleeuwen en al helemaal niet aan het jargon van de traditionele academici. Het model ter navolging was de klassieke oudheid, conform het programma van de humanisten (in de oorspronkelijke betekenis van beoefenaren van de humaniora). Erasmus’ Latijn werd in heel Europa bewonderd, al vonden sommige critici dat het niet genoeg leek op dat van Cicero. Maar er waren meer klassieke modellen, aldus Erasmus; men moest een persoonlijke stijl ontwikkelen.

PACIFISTISCH
Iedereen denkt dat zijn oorlog een rechtvaardige oorlog is. Doorgaans worden ontelbare onschuldigen het slachtoffer, ook onder de eigen bevolking. Oorlog is zo rampzalig dat hij tot elke prijs voorkomen moet worden. zelfs een onrechtvaardige vrede is nog beter. Dat christenen elkaar de hersens inslaan terwijl beide fronten dezelfde God om de overwinning smeken, is extra wrang. In het uiterste geval mag een land zich echter tegen agressie verdedigen. Tot zover Erasmus. Het klinkt minder wereldvreemd dan men soms verwacht.

INSPIREREND
Valt er nu nog iets van Erasmus te leren? In de eerste plaats is hij een groot schrijver. Van zijn werk kun je dus genieten, je hoeft er niets van te leren. Maar dat is ook niet verboden. Wat je van Erasmus zou kunnen leren is: afkeer van duister en opgeblazen jargon; zorg voor goed onderwijs; pacifisme dat toch realistisch is; godsdienst zonder fundamentalisme; tolerantie die polemiek niet uitsluit; een ironische blik op de wereld.

Deze tekst is eerder gepubliceerd in het speciale Erasmusmagazine, uitgegeven door Rotterdam Festivals in het kader van de manifestatie 'Erasmus in Rotterdam'.

Terug