In een NRC artikel met de veelzeggende kop ‘Weg met de tekstbordjes’ stelden vier jonge museumdirecteuren onlangs nog dat geschreven tekst niet meer van nu lijkt te zijn. In de discussies rond het Nationaal Historisch Museum klonk de afgelopen maanden regelmatig de kritiek dat de directeuren historische objecten hun context ontnemen, door ze geïsoleerd in een multimediale presentatie te laten zien.  Voor de tentoonstelling ‘Meesterwerk of kopie? Anthonie van Dijck’ hebben ook wij ons gebogen over de vraag: zijn tekstborden de meest geschikte manier om informatie aan te bieden? Hier een toelichting op onze keuzes en afwegingen en hoe die hebben geleid tot het uiteindelijke resultaat: een tentoonstelling met geprojecteerde animaties op de schilderijen zelf.

Een eerste ontwerpschets van IJsfontein, die het ontwerp heeft gemaakt voor de presentatie.

Echt kijken
Het doel van de tentoonstelling is om het publiek te prikkelen om écht goed naar de werken te gaan kijken, al dan niet ondersteund door technisch onderzoeksmateriaal als röntgenfoto’s, infraroodopnames en verfmonsters. Het idee was, met andere woorden, het publiek kans te geven om door de ogen van kunsthistorici en restauratoren te kijken naar de schilderijen.

Nieuwe media
Kunsthistorische onderzoeks- en restauratieprojecten genieten vaak veel belangstelling. Tentoonstellingen over dit onderwerp zijn echter vaak ingewikkeld en specialistisch. Om het verloop van het onderzoek, de gebruikte technieken en de cultuurhistorische context goed toe te lichten, is vaak veel tekst nodig. Bovendien zijn technische hulpmiddelen, zoals verfmonsters, macro-opnames of röntgenfoto’s voor leken moeilijk te lezen en te duiden. Bij de tentoonstelling over de twee Van Dijcks was al snel besloten: deze keer geen uitgebreide tekstborden, maar audio, video of animatie als middel. Met nieuwe media zou de passie, verwondering en fascinatie van de specialist het beste vertaald kunnen worden naar een publiek.

Actief?
De tentoonstelling bestaat uit de twee schilderijen die naast elkaar aan de muur hangen. Op deze schilderijen, en op de muur er tussen, worden beelden en animaties geprojecteerd, terwijl via luidsprekers een toelichting wordt gehouden. De actieve bijdrage van de bezoeker bestaat uit: kijken, luisteren en meedenken. De nieuwe media-toepassingen vestigen geen aandacht op zichzelf, maar op de twee schilderijen en het verhaal dat verteld wordt. Bewust is er dus voor gekozen om géén touchscreens, knoppen, spelletjes, doe-dingen en invulschermen te gebruiken.
 
Duur
De voice-over leidt de bezoeker in drie stappen door het onderzoek: vraagstelling, vergelijking op het oog, vergelijking met behulp van technische hulpmiddelen. In elke stap wordt actieve deelname aan het onderzoek uitgelokt: de blik wordt gestuurd, men wordt gewezen op details, geprikkeld om verbanden te leggen. Cultuurhistorische informatie wordt geboden waar dat nodig is om de waarnemingen te kunnen duiden.
De presentatie start elke 20 minuten en duurt 10 minuten. Bewust hebben we telkens 10 minuten rust ingebouwd tussen twee presentaties. Die tijd kan de bezoeker benutten om de schilderijen zelfstandig te bekijken. Ook hebben we de 10 minuten durende presentatie in drie delen geknipt. Dat maakt het mogelijk tussendoor in te haken.

Luxwaarden?
Al vroeg in het traject zijn enkele tests uitgevoerd, om na te gaan of projecties op de doeken schadelijk zouden kunnen zijn. Met een beamer van 4000 ansilumen bleek de lichtsterkte op 30 cm afstand 1500 lux, op 1 meter 500 lux en op 3,5 meter afstand bleef er dan nog tussen de 20 en de 200 over. Het licht dat uit de beamers komt, geprojecteerd vanaf een grotere afstand, bleef dus onder de maximale toegestane waarde van 200 lux. Bovendien is de lichttoevoer met een presentatie als deze niet continu. Feitelijk worden de schilderijen dus minder aan licht blootgesteld dan in een normale museale opstelling, waar de werken continu worden belicht.

Te zien vanaf 5 december 2009
De tentoonstelling is in het museum te zien vanaf 5 december a. s. in de Willem van der Vorm galerij: de tentoonstellingsruimte in het entreegebied van Museum Boijmans Van Beuningen.
Over het onderzoek, uitgevoerd in het Nationalmuseum in Stockholm, verschijnt binnenkort een videoverslag op www.arttube.nl. Ook een registratie van de tentoonstelling zelf is hier binnenkort te zien.

Catrien Schreuder